صحيح بخارى از ابو جحيفه روايت شده كه از على ( ع ) پرسيدم : آيا نزد شما كتابى هست ؟
فرمود : به جز قرآن يا فهمى كه به مرد مسلمان عطا شده باشد ، چيز ديگر نيست ، مگر اين صحيفه . پرسيدم : آن صحيفه چيست ؟ فرمود : عقل ( احكام ديه ) و آزاد كردن اسير و اينكه مسلمان در برابر خون كافر كشته نمىشود . ابن المنير گويد : « فهمى كه به مرد مسلمان عطا شده » ؛ تفقّه ، استنباط و تأويل است . در فتح البارى آمده است : صحيفه ، يعنى ورقهء نوشته شده .
( 1 ) در سنن نسائى آمده است كه على ( ع ) نوشته را از غلاف شمشيرش بيرون آورد . در صحيحين از يزيد تميمى از على ( ع ) روايت مىكند كه ما چيزى نداريم ، جز كتاب اللّه و اين صحيفه ، و در آن صحيفه نوشته شده بود : « حرم ( مدينه ) امن است » . مسلم از ابو الطفيل از على ( ع ) روايت كرده كه پيغمبر ( ص ) چيزى اختصاص به ما نداد كه به عموم نگويد ، جز آنچه در غلاف شمشير من است و صحيفهاى از آن بيرون آورد كه نوشته بود : « لعنت بر كسى كه به غير نام خدا ذبح كند » . در سنن نسائى از طريق اشتر و غيره از على ( ع ) روايت كرده كه « مؤمنان خونشان با هم برابر است و پايينترين كس از مسلمانان ، براى گذاردن تعهد مسلمانان بايد بكوشد » . در مسند احمد آمده است كه « صحيفه على ( ع ) » فرايض صدقه بود . جمع بين اين احاديث چنين است كه آن صحيفه يك ورقه بوده كه هر راوى قسمتى را روايت كرده است « 1 » .
( 2 ) در احوال حسن بصرى در طبقات ابن سعد « 2 » آمده است كه شنيديم رواياتى كه حسن از سمرة بن جندب مىگفت ، از روى كتابى بود . نيز آوردهاند علم حسن در صحيفهاى بود به ضخامت دو سبابه و دو انگشت شست . همچنين آوردهاند مسلم باهلى پيكى نزد عبد اللّه بن الحسن بن الحسن فرستاد كه نوشتههاى پدرت را نزد من بفرست ، گفت : زياد و سنگين است . همهء آن نوشتهها گردآورى و آتش زده شد ، مگر يك صحيفه . نيز در همين كتاب در احوال ابو قلابه در گذشته به سال 154 آوردهاند كه گفت . اگر ايوب زنده است ، نوشتههاى مرا به او بدهيد ؛ و گرنه آتش بزنيد .
( 3 ) نيز در طبقات ابن سعد در احوال حارث اعور آمده است كه يك درهم كاغذ خريد و نزد على بن ابى طالب ( ع ) آمد و حضرت در آن كاغذها علم بسيارى براى او نوشت و فرمود : اى مردم كوفه ، اين نصف مرد بر شما غلبه كرد . « 3 » در احوال حجر بن عدى از اصحاب بزرگ
هامش
( 1 ) . در اين باره بحث فراوان است ، ر . ك : العاملى ، مصطفى قيصر ، كتاب على و التدوين المبكّر للسنة النبوية الشريفه ، م .
( 2 ) . ابن سعد ، الطبقات الكبرى ، ج 7 ، ص 115 .
( 3 ) . همان ، ج 6 ، ص 116 .