در انساب ، به حدى كه انسان را از امور مهمتر بازدارد ، نهى شده است تا وسايل با مقاصد اشتباه نشود . علم ايام و اشعار عرب ، از باارزشترين دانشهاست كه با آن به فهم پيچيدگىهاى قرآن و سنت راه مىيابيم .
( 1 )
در امتحان كردن پيغمبر ( ص ) از هوش و دانش اصحاب
پيغمبر ( ص ) يك بار لغزى دربارهء درخت خرما مطرح كرد ، ده نفر حاضر بودند . عبد اللّه بن عمر كه در آن موقع نوجوانى بود ، جواب درست داد . البته پيغمبر ( ص ) مبالغه در معماپردازى نمىفرمود كه حاضران را به حيرت بيفكند و از اغلوطه ( مسائل مغلطهآميز ) منع فرموده است . ابن فرحون در كتاب درة الغواص فى محضرة الخواص گويد : اين حديث دليل بر آن است كه عالم مىتواند اصحاب خود را با پرسشهاى دشوار بيازمايد تا از هوش و درايت و قوه حل مشكلات آنها با خبر شود ؛ مسائل و نكتههايى كه فقيهان آنها را « الغاز » نامند و اهل فرايض « معايات » و نحويان « احاجى » ، و عالمان در اين فن تصنيفهاى متعدد دارند .
( 2 )
پيغمبر ( ص ) روزهاى معيّنى را به اهل علم اختصاص مىداد
از ابن مسعود روايت است كه پيغمبر ( ص ) روزهاى خاصى را براى موعظه معيّن فرموده بود كه ما دچار ملال نشويم . انس از پيغمبر ( ص ) نقل مىكند كه فرمود : آسان بگيريد و سخت مگيريد ، مژده برسانيد و نفرت ايجاد مكنيد .
آوردهاند يكى از صحابه روزهاى پنجشنبه موعظه مىگفت ، گفتند : چه شود كه هر روز وعظ كنى ؟ گفت : آنچه مرا بازمىدارد ، بيم ملال شماست . پيغمبر ( ص ) نيز روزهاى معيّنى براى ما وعظ مىكرد كه ملول نشويم . در فتح البارى آمده است : از اين حديث ، استحباب ترك مداومت در عمل استفاده مىشود كه مبادا به دلزدگى بينجامد . هر چند مواظبت مطلوب است ، اما به يكى از چند صورت : يا هر روزه بدون فشار و به زحمت افتادن ؛ يا يك روز در ميان استراحت ؛ يا دو روز در هفته . به هر حال ، به اختلاف احوال و اشخاص تفاوت مىكند .
ملاكش اين است كه نياز برآورده شود ، ضمن آنكه نشاط محفوظ باشد .
( 3 )
صحابه علم را به تدريج مىآموختند
بخارى از ابن عباس روايت كرده : « كونوا ربانيين » و خود معنا كرده : ربانى كسى است كه