( 1 ) ابو بكر خوارزمى شافعى هم كتاب مفيد العلوم و مبيد الهموم را نگاشته ، و ابو سالم عياشى در كتابش موسوم به الحكم بالعدل و الانصاف از آن نقل قول مىكند . اين كتاب در مصر چاپ شده ، و از مفاتيح العلوم بزرگتر است . بيشتر كوتهبينان نمىدانند كه مردم قرن چهارم ، مدخل علوم و فنون آن عصر - شامل مصطلحات و موضوعات - را نگاشتهاند . قاضى صاعد اندلسى درگذشته به سال 462 كتاب طبقات الامم را با اسلوبى نگاشت كه از اطلاعات وسيع و جامعيت او حكايت مىكند .
( 2 ) ابو حامد غزالى ( درگذشته به سال 505 ) انواع علوم و فوايد و موضوعات آن را در چند كتاب ، به ويژه فاتحة العلوم و الجواهر بيان كرده ، در اين كتاب اخير و در الاربعين ، از برشمردن تفصيلى علوم قرآن پوزش طلبيده است . گويد : بعضى از اين علوم در قوه و امكان است و هنوز به وجود نيامده ؛ ديگر علومى است كه بوده و نابود شده و اكنون روى كسى نيست كه آن را بداند ؛ سه سوى ديگر علومى است كه ادراك و احاطه بر آن در توان بشر نيست .
( 3 ) على بن عقيل حنبلى بغدادى درگذشته به سال 513 كه فخر عراقيان و حنبليان است ، در طول عمر كتاب الفنون را نگاشت كه ( به گفتهء سبط ابن الجوزى در مرآة الزمان ) دويست مجلد بوده و او هفتاد جلدش را خوانده بوده و گويد : جدّ من آن را در ده مجلد مختصر كرده و در تصانيف خود پراكنده است و شامل حكايتها ، مناظرهها و عجايب و غرايب است .
( 4 ) محمد بن حسن زاغوكى شافعى در گذشته به سال 559 ، كتاب قيد الاوابد را نوشت كه شايد به چهار صد مجلّد مىرسيد و بعضى گفتهاند قطعا چهارصد مجلّد بوده است كه شامل مطالبى در تفسير ، حديث ، فقه و لغت مىشود ، و ( ظاهرا ) بخشى از آن چاپ شده است .
( 5 ) الوادياشى البرار درگذشته به سال 596 ، جامع الفنون و قامع الظنون را نوشت كه جزء نهمش در نجوم است . ابن ابى نصيب حرانى حنبلى در گذشته به سال 695 ، جامع العلوم را نوشت كه ذكرش در كشف الظنون آمده است . فخر رازى درگذشته به سال 606 نيز جامع العلوم را نوشت كه مجلدى متوسط است شامل چهل علم ، و به علاء الدين تكش خوارزمشاه تقديم شده و بسيار سودمند است . در كشف الظنون « 1 » گويد : فخر رازى حدائق الانوار فى حقايق الاسرار را هم در شصت علم نوشت . سيد جلال الدين بخارى نيز تأليفى به نام جامع العلوم دارد .
( 6 ) از شمار بزرگترين دائرة المعارفهاى عربى كه مسلمانان نوشتهاند ، فتوحات المكيه شيخ بزرگ ابن عربى است كه در هشت مجلد قطور به چاپ رسيده [ چاپ عثمان يحيى شامل
هامش
( 1 ) . ادفوى ، كشف الظنون و الطالع السعيد ، ج 2 ، ص 571 .