زيانها و امر و نهى و مستحبات جزء احكام به شمار مىآيد ، و سورهء فاتحه كه ام القرآن خوانده شده ، هر سه قسم مطالب مذكور را دارد ، ولى سورهء اخلاص فقط در موضوع توحيد است و يك سوم مطالب را دارد .
على بن عيسى گويد : قرآن شامل سى مطلب است .
( 1 ) مؤلف گويد : آنچه ابن جرير گفته ، همه سى مورد را در بردارد و عجايب قرآن قابل شمارش نيست . كتاب خدا شامل همه علوم است و هيچ باب و مسألهاى نيست كه اصل و دليلش در قرآن نباشد : شگفتيهاى مخلوقات و ملكوت زمين و آسمان ، و آنچه در اوج افلاك و ژرفاى خاك است ، آغاز آفرينش و پيامآوران و فرشتگان و مهمترين اخبار امتها ، و اخبار اين امت از بعثت پيغمبر ( ص ) و غزوات ، و مرگ آدم و كيفيت آن و اوضاع قيامت ، و اسماى حسناى الهى و شعب ايمان و شرايع اسلام و انواع كبائر و صغائر ذكر شده است كه شرح آن چندين مجلّد خواهد بود . چنان كه كسانى ، فقط احكام قرآن را در كتابهايى گرد آوردهاند همچون كياالهراسى ، قاضى اسماعيل ، ابو بكر بن علا ، ابو بكر رازى ، ابو بكر بن العربى ، عبد المنعم بن فرس ، ابن جوير منداد و . . . ، و بعضى كتابى به علم باطن قرآن اختصاص دادهاند . ابن بر جان كتابى دارد در برگيرنده كمك قرآن و حديث به يكديگر . من خود كتابى دارم به نام الاكليل فى استنباط التنزيل كه هر چه از موضوعات كلامى و اعتقادى از قرآن استنباط مىشود در آن ذكر كردهام و هر كس طالب آگاهى باشد ، بايد مراجعه كند .
( 2 ) غزالى و غير او گفتهاند آيات الاحكام حدود پانصد آيه ، و بعضى گفتهاند صد و پنجاه آيه است كه اينان شايد مرادشان آياتى است كه صريح در احكاماند . اما از قصص و امثال قرآن نيز احكام بسيار استنباط مىشود . عز الدين عبد السلام گويد : بيشتر آيات قرآن از احكام فقهى و اخلاقى خالى نيست و از پيوستن بعضى آيات به بعضى ديگر ، مىتوان احكام به دست آورد ؛ چنان كه از آيه «
وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ
» درستى نكاح كفار به دست مىآيد . از آيهء «
فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ
» « 1 » صحت صوم جنب تا سحرگاه به دست مىآيد . از بند «
فِصالُهُ فِي عامَيْنِ
» « 2 » مدت شير دادن و از آيه «
وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً
» « 3 » معلوم مىشود كه كمترين مدت حمل ، شش ماه است .
احكام ، گاه به صيغهء امر است ، و گاه به صورت اخبار : «
أُحِلَّ لَكُمْ ، *
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ ، *
هامش
( 1 ) . بقره ، 187 .
( 2 ) . لقمان ، 14 .
( 3 ) . احقاف ، 15 .