ابو الخير احمد بن امام مصلح الدين منسوب داشته كه اين اسم طاشكبرىزاده در گذشته به سال 967 است كه كتاب او مفتاح السعادة نام دارد . مفتاح السعادة خلاصه و تعداد علوم و ثمره هر علم را ذكر كرده ، و طبق نوشته كشف الظنون ، يكصد و پنجاه فن در برمىگيرد .
( 1 ) جرجى زيدان در تاريخ آداب اللغة العربيه « 1 » علومى را كه در كتاب طاشكبرىزاده آمده ، سى علم ذكر مىكند كه شايد مرادش كتاب مفتاح العلوم طاشكبرىزاده پدر باشد ، نه مفتاح السعادة طاشكبرىزاده پسر ، ؛ كه ذيلى زايد بر اصل بوده است بر كتاب پدر . شايد هم هر دو كتاب را « مفتاح العلوم » مىناميدهاند . از جمله كسانى كه ميان پدر و پسر فرق گذاشته ، ابن الشيخ حمزه فتح اللّه مصرى است در كتاب المواهب الفتحية فى علوم اللغة العربيه « 2 » كه گويد : احمد بن مصطفى شهير به طاشكبرىزاده ، مؤلف كتاب مفتاح السعادة شامل 150 علم ، و فرزندش كمال الدين محمد درگذشته به سال 1032 بر آن افزوده و به پانصد رسانيده است . كشف الظنون « 3 » نيز آمده است كه كمال الدين محمد ، مفتاح السعادة را به تركى برگرداند و الحاقاتى بدان افزود كه يك مجلّد بزرگ گرديد .
( 2 ) محمد امين بن صدر الدين شيروانى درگذشته به سال 1036 ، كتاب الفوائد الخاقانية لاحمد خانية را در 53 علم عقلى و نقلى ( برابر اسم احمد ) ، در حساب ابجد براى سلطان احمد عثمانى گردآورى كرد و آن را مانند لشكر سلاطين به مقدمه ، ميمنه ، ميسره و قلب تقسيم و مرتّب كرد .
( 3 ) شيخ عبد القادر طبرى مكى ، كتاب عيون المسائل من اعيان الرسائل را در چهل علم نوشت كه البته نسخهء چاپى كمتر از اين تعداد را دارد .
( 4 ) مصطفى چلبى معروف به حاجى خليفه درگذشته به سال 1067 ، كتاب كشف الظنون فى اسامى الكتب و الفنون را نگاشت كه كموكسرىهاى مفتاح السعادة را تدارك و جبران مىكند .
كشف الظنون دو مجلّد دارد و داراى ذيلى است كه چاپ شده است .
( 5 ) ابو على حسن بن مسعود يوسى مغربى درگذشته به سال 1101 كتاب القانون را كه مجلّد متوسطى است در سه باب احكام عالم و علم و متعلم نگاشت كه در فصل دهم از باب اول ، تقسيم علوم را آورده است . در همان عصر عبد الرحمن بن عبد القادر فاسى درگذشته به سال 1096 كتاب الاقنوم فى مبادى العلوم را كه جزوهاى 17383 بيتى است ، سرود . بر اساس آنچه
هامش
( 1 ) . زيدان ، جرجى ، تاريخ آداب اللغة العربيه ، ج 2 ، ص 316 و ج 3 ، ص 316 .
( 2 ) . مصرى ، المواهب الفتحيه فى علوم اللغة العربيه ، ج 1 ، ص 22 .
( 3 ) . ادفوى ، كشف الظنون ، ص 571 .