نمودهاند و آن گفتهء على ( ع ) را فراموش نكنيد كه « اگر بخواهم ، هفتاد شتر را با تفسير فاتحة الكتاب ، سنگينبار مىكنم » .
( 1 ) شيخ بكرى هم چند سال و هر سال سه ماه ، همه روزه درباره « بسم اللّه » سخن مىراند ؛ سرانجام يك روز گفت : اگر بخواهم تمام مطلب را بيان كنم ، عمر وفا نمىكند . نيز نوشتهاند كه عارف محمد بكرى ، دو هزار و يكصد مجلس درباره نقطه بسم اللّه سخن گفت . ابو الحسن على بن ابراهيم حوفى ، علوم القرآن را در يكصد جزء نوشته كه ابن سليمان رادانى در الصلة از آن ياد مىكند . به هر حال بعد از قرآن ، نخستين كسانى كه به اعتراف تاريخ دائرة المعارف نوشتند ، علماى اسلامى بودند كه هدف آنان ، نخست برشمردن علوم متداول بود ، سپس مثل هر آرمان نوينى گسترش يافت .
نخستين نمونه دائرة المعارف ، قصيده ( منظومهاى ) است در اخبار عالم و قصص انبيا و حديث و فلسفه و طب و فقه ، از محمد بن احمد بن ربيع اسدانى شافعى ، در گذشته به سال 335 ، كه زندگى نامهاش در يتيمة الدهر ثعالبى آمده است . آوردهاند اين قصيده يكصد و سى هزار بيت بود [ ! ؟ ] و هنوز كامل نبود . « 1 » از تعداد ابيات تعجب مكنيد ؛ زيرا بشر بن معتمر هلالى بغدادى قصيدهاى ( منظومهاى ) در چهل هزار بيت سرود . نبايد اين اعداد را مبالغه پنداشت ؛ چرا كه ايلياد هومر نيز شانزده هزار بيت است [ مؤلف بايد كلمه « مزدوجه » ( مثنوى ) را به جاى « قصيده » به كار مىبرد ] .
( 2 ) ابو نصر فارابى در 339 احصاء العلوم را در تعريف علوم و اغراض هر يك نوشت كه به قول قاضى صاعد « 2 » كتابى است بىمانند و بىسابقه ، كه هيچ طالب علمى از مطالعه و كسب هدايت از آن بىنياز نيست . قاضى ابن الارزق در روضة الاعلام مىگويد : احصاء العلوم فارابى ، علوم قديمه و بعضى علوم اسلامى را بر مىشمارد و كتابى نادر الوجود است . نسخهاى خطى در اسپانيا دارد و به لاتينى و عربى هم ترجمه شده است . ديگر مفاتيح العلوم ابو عبد الله خوارزمى ، درگذشته به سال 387 است ، كه براى ابو الحسن قمى نگاشت در دو مقاله [ علوم نقلى و عقلى ] . اين كتاب به سال 1895 م ، در ليدن و سپس در مصر چاپ شد . مقريزى در الخطط « 3 » در تعريف علم تاريخ از آن نقل مىكند و از قول محمد بن احمد بن محمد بن يوسف بلخى آورده كه « مفاتيح العلوم كتابى گرانقدر است » .
هامش
( 1 ) . ر . ك : ادفوى ، كمال ، كشف الظنون و الطالع السعيد ، ص 267 .
( 2 ) . قاضى صاعد اندلسى ، طبقات الامم ، ص 62 .
( 3 ) . مقريزى ، الخطط ، ج 2 ، ص 15 .