تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً
» « 1 » . خواهيم ديد كه آرد سفيد و روغن و عسل از شام به مدينه مىآوردند ، و مدينه بازار اعراب شده بود كه از راههاى دور بدانجا كالا حمل مىشد . در تاريخ الخلفاء سيوطى آمده است عمر نخستين كسى بود كه از راه درياى سرخ ، از مصر به مدينه خوراكى آورد .
( 1 ) مؤلف گويد : اين بعد از فتح مصر و گشايش خليجى بود كه از فسطاط تا ( كانال ) سوئز ادامه دارد و عمرو عاص در خلافت عمر دستور كندن آن را داد و به « خليج امير المؤمنين » خوانده مىشد و راه ارتباطى بزرگى بين مصر و درياى سرخ و هند بود . چنان كه در خطط مقريزى آمده ، سبب كندن اين خليج آن است كه مردم در مدينه دچار قحط شدند و عمرو عاص با كاروانى كه از مصر تا مدينه متصل بود ، آنان را يارى كرد و عمر دستور داد اين راه خليج را بگشايند تا حمل و نقل ( بيشتر ) بر روى آب باشد ، نه پشت چهارپا ، و يك سال طول نكشيد كه كشتى در آن خليج به حركت درآمد كه هرچه مىخواستند براى حرمين ( مكه و مدينه ) حمل كنند . در اواخر دولت اموى ، رمل آن خليج را پر كرد .
( 2 ) در جلد نوزدهم كتاب الخطط التوفيقية ، به نقل از كتاب الجند العربى كندى آمده است كه عمرو عاص در سال 23 ، ششماهه خليج را حفر كرد ، به طورى كه در ماه هفتم ، كشتيها در آن به حركت در آمد . سپس از ابن طوير نقل كرده كه آن مسافت پنج روزه طى مىشد و از مصر به حجاز و از حجاز به مصر كالا حمل مىكرد . رفت و آمد تاجران نيز از همين راه بود . همو گويد : اين راه تا زمان منصور عباسى باز بود . محمد بن عبد الله ملقب به نفس زكيه در حجاز قيام كرد و منصور به عامل خود در مصر دستور داد خليج مصر را ويران كند تا آذوقه به حجاز نرسد . پس از آن ، خليج به فراموشى سپرده شد و بر همين حال بود ، تا در زمان توفيق [ 1892 - 1852 م ] دوباره بازشد .
( 3 ) على مبارك نويسنده الخطط مىافزايد : اين گشايش مجدد كانال در اواخر قرن گذشته ، درهايى براى مصر گشود كه ديگر قابل بستن نيست . « 2 » به قول يكى از نويسندگان معاصر ، گشايش كانال سوئز ، از جمله بلاهاى بزرگ براى ممالك شرق بوده است و شايد از همين جهت است كه عمر ، نخست در حفر كانال تأمل داشت و اين حدس صائب وى را نشان مىدهد . با دقت در آنچه گذشت ، معلوم مىشود كه نهى عمر از دريانوردى مسلمانان نيز زمانى بوده كه اعراب بر فنون آگاه نبودند و زمانى كه آشناى فن شدند ، چنان كه از ابن خلدون
هامش
( 1 ) . جمعه ، 11 .
( 2 ) . پاشا ، على بن مبارك ، الخطط التوفيقية ، ج 19 ، ص 124 .