زراعت شويد و دست از جهاد برداريد ، خداوند بر شما ذلّتى مسلّط مىكند كه تا به دين خود برنگرديد ، آن ذلّت را از شما بر نمىدارد . قسطلانى گويد : در ابتداى فتوحات ، كار كردن بر روى زمين بر عهدهء اهل ذمّه بود ؛ زيرا صحابه از كشاورزى اكراه داشتند . در فتح البارى آمده است كه جمع بين حديث فضيلت نهال نشاندن و زراعت ، با روايتى كه خيش را نشانهء ذلّت مىداند ، به يكى از دو صورت مىشود : نخست آنكه ، مشغول شدن به كشاورزى ، باعث تضييع امر حفاظت شود ؛ دوم آنكه ، در پرداختن به كشاورزى و درختكارى افراط كنند و از حدّ بگذرانند . در سيرهء پيغمبر آمده است كه حضرت نشستن در بستانها و نماز خواندن در آنها را دوست داشت .
( 1 ) سخاوى گويد : مراد از دعاى پيغمبر ( ص ) در حق انس بن مالك كه « اللهم اكثر ماله و ولده » كثرت در چهارپايان و درخت و كشتزار است و نزديك همين معناست كه آوردهاند انس بستانى داشت كه ساليانه دو مرتبه بار مىداد و از آن گياهى مشكبوى مىرست . در طبقات ابن سعد ، ضمن احوال ربيعة بن كعب اسلمى ، قصهء عجيبى آمده كه بر اهتمام بزرگان صحابه به زمين و محصول آن دلالت مىكند .
( 2 ) آوردهاند : پيغمبر ( ص ) زمينى به أبو بكر و ربيعه اسلمى به اقطاع داد كه در آن يك نخل كج وجود داشت ، ريشهاش در قسمت ربيعه و شاخ و برگش در قسمت ابو بكر واقع شد و هر كدام مىگفت كه از آن من است ؛ داورى نزد پيغمبر ( ص ) آوردند ؛ حضرت فرمود : فرع مال كسى است كه اصل مال اوست . ابو بكر رو به ديوار كرد و گريست . ظاهرا گريه ابو بكر از اين جهت بود كه حدسش صائب نبود يا چيزى را مطالبه مىكرد كه حقّش نبود و مرافعهء بىوجه نزد پيغمبر ( ص ) برده بود .
( 3 ) نيز مقريزى « 1 » از قول عمر آورده كه هر كس زمينى داشته باشد و سه سال آن را باير بگذارد و ديگران آن را داير كنند ، اينان به آن زمين سزاوارترند . نيز عمر ثلث مداخل واردات مصر را به پلسازى و نهرسازى براى اصلاح آبيارى اختصاص داد و آن بر اساس شرح و تفصيلى بود كه عمرو عاص براى عمر فرستاد كه نصّ آن را در بخش دهم آوردهايم .
به هر حال اين نشان مىدهد كه تقويت زراعت و فعال كردن زارعان ، در نظر عمر اصل بوده است . پس اينكه در تاريخ طبرى و غيره آمده است عمر به كارگزاران خود دستور داد اجازه ندهند هيچ يك از لشكريان اسلام به زراعت يا مزارعه بپردازند و زمينى به اقطاع
هامش
( 1 ) . مقريزى ، الخطط ، ج 1 ، ص 154 .