آمده است «
وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا
» . « 1 »
شيخ رفاعه طهطاوى در مناهج الالباب المصريه « 2 » گويد : « اگر به مقام و الا نيز رسيدى ، حرفهاى در پيشگير تا آبروى خود را با آن حفظ كنى » و دليل اين ، گفتهء احنف بن قيس است كه « عاقل بايد علمى براى توشهء آخرت فراگيرد ، پيشهاى براى امر دنيا داشته باشد و نيز دانش پزشكى را براى تندرستى و درمان بياموزد » .
( 1 ) مقدمهء هشتم : چه بسا برخى از نادانان عبادت پيشه دست از كسب بردارند ، به اين بهانه كه حرام بر كسب و كارها چيره شده است . قارى ( ملا على بن سلطان محمد ) در مرقاة ( المفاتيح فى شرح مشكاة المصابيح ) گويد : در اين روزگار ، بيشتر اوقات ، حلال يافت نمىشود . پس سالك بايد از ديگرى چيزى بگيرد تا از گرسنگى نميرد ، و يكى از ظرفا سروده :
جاهلى از بىدانشى به من مىگويد : مال حرام را رها كن و قانع باش ، ( غافل از اينكه ) وقتى حلالى نيابم و حرام نيز نخورم ، از گرسنگى مىميرم !
البته بايد درجات و مراتب حرام و شبهه ملاحظه شود و اگر چيزى كه به حلال نزديكتر است يافت شود ، بدان دست بيازد ، نه به آنچه از حلال دور تر است .
يكى از مشايخ گفته است : شخص مضطر اگر گوسفند مرده بيابد ، نبايد از خر مرده تغذيه كند و اگر خر مرده بيابد ، نبايد از گوشت سگ سدّ جوع نمايد ، و اگر سگ بيابد ، از خوك نخورد . پس نبايد مثل سفيهان فقيه ، همهء حرامها را مساوى انگاشت و گفت : هر چه بر ما حلال شد ، حلال است و هرچه حرام شد ، حرام ( و فرقى ندارد ) . اگر در انواع مكاسب طالب سخن مبسوط هستى ، كتاب البركة فى فضل السعى و الحركة را بخوان كه در يك مجلّد و هفت باب است . نيز شهاب بربير در الشرح الجلى از انواع تجارتها ، حرفهها و صناعتها در دو جا به تفصيل سخن رانده ، و شيخ رفاعه طهطاوى در مناهج الالباب اطلاعات سودمندى در باب مكاسب آورده است . نيز بنگريد به شرح پسر عمّ ما ابو محمد مأمون بن عمر كتانى بر شعر ابن فارس ( دربارهء اينكه پول حلّال مشكلات است ) .
( 2 ) مقدمهء نهم : از جملهء كتابها دربارهء حرفهها و صناعاتى كه مسلمانان مىشناختند ، كتاب الاخطار و المراتب و الصناعات و كتاب غش الصناعات جاحظ ( درگذشته به سال 255 ) است .
بعضى دشمنان جاحظ ، دربارهء كتاب اخير گفتهاند كه وى مردم را به خيانت و غشّ تشويق كرده است . نيز جاحظ رسالهاى دارد به نام فى مدح التجار و ذمّ عمل السلطان . ديگر از كتابها در
هامش
( 1 ) . قصص ، 77 .
( 2 ) . طهطاوى ، رفاعه ، مناهج الالباب المصريه ، ص 51 .