هست ربا ، اجرت زنان زناكار ، هرگونه كسب ننگين ، و رشوه ، و نيز مزد نوحهگرى ، كهانت ، غيبگويى ، و دستمزد نوازندگى و بازيگرى و كارهاى باطل است . اين همه را قرطبى در تفسير ذكر كرده است .
( 1 ) مقدمهء هفتم : آنچه امروز بر تجارت مردم غالب است ، چنان است كه شهاب بربير در الشرح الجلى آورده :
تاجران را مست [ دينار ] بينم * كه از مستى به هوشيارى نمىآيند
شام تار ما سياه شد * و آفاق به سرخى گراييد
هر زيان را سود پندارند و * سوى آن با پا و سر در حركتند
بازار صداقت كساد است * و همه رو سوى درويىها كردهاند
و نيز گفته است :
تاجران زمان ما ، آخرت را رها كردهاند و پشيمان نيستند * و چون تجارتى يا سرگرمىاى بينند ، به سوى آن مىشتابند
و نيز گفته است :
اى تاجرى كه همواره * اميد سود دارى ، اما زيانكارى
عبادت خدا در هر حال * به از تجارت و سرگرمى است
پس تا زندهاى خدا را بپرست * و از آتشى كه آتشگيرهاش آدميزاده و سنگ است بترس
.
( 2 ) شهاب بربير دربارهء آيهء «
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً
» « 1 » گويد :
تجارتى كه آدمى را از دين و آخرت بازدارد و به دنياپرستى وادارد ، نكوهيده است و تجارتى كه اين گونه نباشد ، ستوده است پس نكوهش بر تجارت عارضى است . آن حديث هم بخارى كه تجّار را « فجّار » ناميده ، بر تاجران دنياپرست حمل مىشود ؛ چنان كه حديث « اذا زرعت هذه الامه نزع منها النصر » و حديث « الذّل فى ادبار البقر » در نكوهش زراعتى است كه مردم را به كلى از جهاد بازدارد . در آن صورت ، دشمن بر سرزمين اسلام هجوم مىآورد و مسلمانان آمادگى دفاع ندارند و دچار خوارى مىشوند و از نصرت الهى محروم مىگردند ، اما اگر هم كشاورزى كنند و هم توانايى دفاع داشته باشند ، به سنت عمل كردهاند ؛ زيرا بهترين مؤمنان كسى است كه دنيا را براى آخرت و آخرت را براى دنيا از دست ننهد ، چنان كه در قرآن نيز
هامش
( 1 ) . جمعه ، 11 .