شرعى ( مثل پدر فرزندى ) قابل اعتماد نمىبود . ميان عربها ، علم قيافه يعنى تشخيص از روى اثر پاى راه رونده كه كيست و كجا رفته ، يا از راه دلالت شباهت اعضاى بدن ، پى بردن به اينكه نسب صحيح است يا نه . در مورد اخير ، بنى مدلج كه مجزر از جمله آنهاست ، شهرت داشتند . بر اساس اين حديث ، براى هر كس كه آن را معتبر بداند ، شريعت نيز حكم مذكور را لغو نكرده است .
( 1 )
اماكن مخصوص نيازمندان
زاويه ، به معناى گوشهء خانه است و زاويهنشينى ، به كنارهگيرى از مردم اشاره دارد و البته زاويهنشينى در قرن سوم و با تصوف پديد آمد . اين طايفه در زمان تابعين ، عبّاد ( عبادتپيشگان ) ناميده مىشدند و گويا به اهل صفه منسوب باشند كه در زمان پيغمبر ( ص ) خود را محدود به طاعات نموده ، كارى با مال و عيال نداشتند و هم چنان كه گفته شد ، مهمانان خدا و اسلام بودند . در صفهء مسجد زندگى مىكردند و از آنچه وقف بر صفه بود ، مىخوردند . مقريزى اصل رباط و زاويهنشينى را برگرفته از سنت اهل صفه مىداند . « 1 »
بر اساس آنچه در صحيح بخارى آمده ، هر چه صدقه به دست پيغمبر ( ص ) مىرسيد ، به اهل صفه مىداد و هرچه هديه به دو مىدادند ، اهل صفه را شريك مىكرد .
طبق آنچه قاضى عياض آورده ، صفه ، گوشه انتهايى مسجد پيغمبر ( ص ) بود در شمال [ به سمت بيت المقدس ] و پس از آنكه قبله تحول يافت [ به سوى مكه كه در جنوب مدينه است ] صفه محل سكونت نيازمندان و غريبان گرديد ، و بر حسب اينكه مسافرت يا ازدواج كنند ، تعداد ايشان تغيير مىيافت .
( 2 ) ابن جبير ، محل صفه را در مسجد قبا نشان مىدهد و مىگويد : عمار ، سلمان و يارانشان اينجا بودهاند . سمهودى در الوفاء گويد : قول ابن جبير بىسابقه نيست ، اما مرجوح است ، يا بايد چنين تأويل كرد كه اهل صفه مسجد پيغمبر ( ص ) ، بعدا در صفه مسجد قبا منزل كردند .
در تلبيس ابليس ابن الجوزى آمده است نيازمندانى كه خانواده و مال نداشتند ، نزد پيغمبر مىآمدند . پس صفهاى در مسجد براى آنها بنا گرديد و اهل صفه ناميده شدند . ابو نعيم از ابو هريره - كه جزء اهل صفه بود - نقل مىكند كه شب نزد پيغمبر ( ص ) مىرفتيم . حضرت هر دو نفر يا بيشتر را با يكى از اصحاب براى شام راهى مىكرد و كم و بيش ده تن مىماندند كه حضرت شام خود را مىآورد و با آنها مىخورد . وقتى از خوردن فراغت مىيافتيم ،
هامش
( 1 ) . مقريزى ، الخطط ، ج 4 ، ص 293 .