مسلمانان صورت دهند ( همچون امور آموزشى و حكومتى و غيره ) برگرفتهاند .
( 1 ) غزالى گويد : هر كس متولى كارى براى مسلمانان شود ، گرچه خود كسبى داشته باشد ، مسلما معطل مىشود . پس به اندازهء كفايت از بيت المال حق دارد و البته تعليم و تعلم دانشهاى دينى هم داخل در اين مصلحت است ؛ چون اگر استاد و شاگرد كفايت نشوند ، امكان كسب ندارند . برزلى آورده است : عمر بن عبد العزيز به كارگزاران خود نوشت براى طالبان علم ، حقوق كافى معيّن كنيد كه براى درس فراغت داشته باشند . مصلحت دنيوى نيز همچنين است . پس لشكريان بايد تأمين شوند . عالمان ، حراست دين مىكنند و سپاهيان ، حراست دنيا و « الملك و الدين توأمان » ، به طورى كه هيچ يك از ديگرى بىنياز نيست .
احتياج داشتن عالم و رزمنده به حقوق بيت المال نيز شرط نيست ؛ چنان كه خلفاى راشدين به مهاجران و انصار - هرچند نيازمند نبودند - مىبخشيدند .
( 2 ) غزالى گويد : حتى حافظ قرآن ساليانه يكصد دينار از بيت المال حق دارد . از سيوطى نقل كردهاند كه همين حقوق را براى معلم اطفال واجب دانسته ، و اگر بيت المال چنين پولى ندارد ، بر جماعت مسلمان واجب است بپردازند ، و اگر جماعت ندارند ، بايد اهل حسبت ( يا صاحبان حسب ) بپردازند ؛ زيرا تعليم كودكان ، واجب كفائى است . سخاوى گويد : از سلف صالح كسانى بودهاند كه كسب و تجارت مىكردند تا خرجى كسانى را كه خود را وقف علم و حديث كردهاند و وقت كسب ندارند ، بپردازند ؛ چنان كه ابن المبارك به فضيل عياض گفت :
اگر تو و اصحابت ( ابن سماك ، سفيان ثورى ، سفيان بن عيينه و ابن علية ) نمىبوديد ، من تجارت نمىكردم .
( 3 )
عامل زكات
ابن اسحاق در سيره گويد : در همهء مناطقى كه مسلمانان با اسب تاختن آن را گرفته بودند ، پيغمبر ( ص ) عامل گردآورى صدقات مىفرستاد و تعدادى را نام برده است . كلاعى گويد :
وقتى پيغمبر ( ص ) در سال دهم هجرت از حج برگشت ، با ديدن هلال محرّم سال يازدهم ، گردآورندگان صدقات را به سوى قبايل عرب فرستاد . از جملهء مشهورترين آنان ، عمر ، خالد بن سعيد ، معاذ بن جبل ، عدى بن حاتم و زبرقان بن بدر است . مؤلف گويد : در الاصابه از طبرانى نقل شده كه حضرت ، ارقم بن ( ابى ) ارقم را نيز بر گردآورى زكات گماشت . همچنين از واقدى نقل كرده است كه كافية بن سبع اسدى را بر صدقات قومش ، حذيفة بن يمان ازدى