و همچنين طلحه در حال نزع گفت : ما رأيت مصرع شيخ أضيق من مصرعى « 1 » . اگر او تائب بودى مصرع او ضايع نبودى . سؤال ؟ روايت كردند كه چون طلحه زخم خورد بگفت :
ندمت ندامة الكسعى لما * رأت عيناه ما فعلت يداه
و اين دلالت توبه است .
جواب ، اين دلالت بر آن مىكند كه « ندم و لا ينفعه الندم » پشيمان شد و سودى نداد چنان كه كسى ندامت خورد وقتى كه سود نداشت قال اللّه تعالى :
وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ
( نساء 21 ) نيست توبه مر آنان را كه عمل بد كردند تا آنكه حاضر شد يكى از ايشان را مرگ و يقين شد بر او گفت اكنون توبه كردم .
و در حق فرعون فرمود :
آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ
( يونس 19 ) الان توبه مىكنى و حال آن كه قبل از اين عاصى بودى و از مفسدان بودى .
و آن چه از عايشه روايت آمده از حكايات آن جمله جنبيت و تحير او است در كار خويش نه دلالت توبه و رجوع به حق ، چنان كه تمناى موت كرد زيرا كه انهزام و انكسار لشكر خود ميديد و فقدان ظفر بر حجت خدا ، مثال قول مريم :
يا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هذا وَ كُنْتُ نَسْياً مَنْسِيًّا
( مريم 23 ) اى كاشكى به مردمى پيش از اين و از جمله فراموشان بودمى ، و مريم نه از براى وقوع معصيتى اين سخن گفت بلكه از براى نامردى گفت ، پس او تائبه نباشد و انما از براى آن گفت كه باشد آيات مقاسات نتوانست كردن .
و امير المؤمنين گويند كه روز جمل فرمود : وددت انى مت قبل هذا اليوم بعشرين سنة « 2 » . دوست داشتم كه پيش از اين بيست سال مرده مىبودم زيرا كه رعيت را بر مراد خويش نمىديدم از وجه مساعدت و تمكين و بذل و جهد به جمله اعراض وى .
و نيز جمله جهال مشكك مىبودند كه ما را اين قتال جائز و مرخص است يا نه با آنكه به اجازت رسول بود ، و اتفاق است كه رسول فرمود : يا عمار يقتلك الفئة الباغية « 3 » .
هامش
( 1 ) - شافى سيد مرتضى 4 / 332 و تاريخ طبرى 3 / 519 و كامل ابن اثير 3 / 131 .
( 2 ) - مناقب ابن شهر آشوب 1 / 337 و بحار 29 / 448 . . . بثلاثين سنة . . .
( 3 ) - مستدرك الصحيحين كتاب معرفة الصحابة باب 2300 و الغدير 1 / 375 و 9 / 39 و 10 / 69 .