ب . آنها هم مكلف بودند و دعوت پيامبر اسلام هم به آنها رسيده بود به اين كه از ماوراى سد سكندر به قسمتهايى نزديك مىشدند كه صداى دعوت از اين طرف به آنها مىرسيد پس مكلف بودند .
4 . بعضىها گفتهاند : شايد در اقصى نقاط جهان در آن تاريخ كسانى بودند كه دعوت پيامبر را نشنيده بودند ( مثل آمريكا كه چند صد سال پس از آن كشف شد ) پس آنها مكلف به شريعت اسلام نبودند .
علّامه مىفرمايد : اگر مرادتان اين است كه ولو بعدها به آن گروهها دعوت ابلاغ شود باز هم مكلف نيستند كه باطل است ، ولى اگر مرادت اين است كه آنها تا زمانى كه عالم نبودند مكلف نبودند ، ولى وقتى كه عالم شدند مكلف مىشوند ما هم قبول داريم . البته علم شرط اصل تكليف نيست ، بلكه شرط تنجّز تكليف است و لذا ما مىگوييم : كفار هم مكلفاند و . . . كه تفصيل آن را از اصول بايد جويا شد .
پيامبران برترند يا فرشتگان ؟
افضليت در نزد فلاسفه با افضليت عند المتكلمين فرق دارد . در اصطلاح متكلمين افضليت به محبوبتر و مقربتر بودن است و هركس اعمالش مشكلتر و پاداشش بيشتر او نزد خداوند مقربتر است ، ولى در اصطلاح حكما مقدم بودن در وجود مناط افضليت است آن هم در سلسله طوليه نزوليه . در جواب سؤال فوق مىگوييم :
در اين رابطه دو نظريه مطرح است :
1 . فلاسفهء يونان و متكلمين معتزله مىگويند : فرشتگان افضلاند البته منظور فلاسفه عقول كلّيه و نفوس سماويه است .
2 . اشاعره و اماميه مىگويند : انبيا عليهم السّلام افضلاند از فرشتگان هركدام از دو گروه به دلايل متعدد عقلى و نقلى متوسل شدهاند كه فاضل قوشچى در شرح تجريد الاعتقاد ( ص 363 تا 365 ) كاملا بيان كرده و ما به عنوان نمونه براى هركدام يك دليل عقلى و يك دليل نقلى مىآوريم :
دليل عقلى فلاسفه : ان الملائكة روحانية مجردة فى ذواتها و متعلقة بالهياكل العلوية مبراة عن الشهوة و الغضب اللذين هما مبدء الشرور و القبائح متصفة