فاعله هستند ؛
2 . بعضى ديگر از افعال ما همانند ظلم ، اسائه و . . . قبيح و ينبغى أن لا يفعل و يذم فاعله هستند ؛
3 . بخشى ديگر از اعمال ما همانند افعال مباحه نه داراى حسن و نه قبحاند ، بلكه فعل و ترك آنها مساوى است ؛ ولى جناب خواجه و نيز علّامه رحمه اللّه در كتاب كشف المراد به شيوه فقهاى عظام پيش آمده ، و حسن و قبح افعال را به پنج قسم به تعداد احكام خمسه تكليفيه تقسيم كردهاند .
بيان ذلك : اعمالى كه از ما انسانها سر مىزند يا افعال اختيارى و ارادى است و يا غير اختيارى و غير ارادى است . افعال غير اختيارى از قبيل حركت انسان غافل يا انسان خوابيده ، از ديدگاه شريعت محكوم به حكمى از احكام خمسه نيست ؛ يعنى نه واجب است نه حرام ، نه قبيح است نه حسن ، نه كيفر دارد نه پاداش . در سوى ديگر كارهاى اختيارى ما پنج قسماند :
1 . محرمات : اعمالى همانند ظلم ، زنا و غيبت كه ارتكابشان مذمت و عقاب دارد ، لازم الترك و ممنوع الفعل هستند ؛
2 . مباحات : كارهايى مثل خوردن ، آشاميدن و راه رفتن كه در ارتكاب آنها مذمت و كيفرى نيست و فعل و ترك آنها مساوى است ؛
3 . مستحبات : انجام آنها رجحان داشته ولى تركشان هم جايز است ، همانند نماز شب ، صدقه دادن به فقير ، سلام كردن و . . . ؛
4 . مكروهات : ترك آنها رجحان داشته ولى فعلشان هم جايز است ، همانند سخن گفتن به هنگام قضاى حاجت و . . . ؛
5 . واجبات : انجام آنها داراى ثواب و تركشان داراى عقاب است ، مثل نماز ، روزه ، حج ، جهاد و . . . .
به اتفاق همهء متكلمين اسلامى - چه اشعرى ، چه معتزلى و چه اماميه - برخى از افعال اختياريه ما متصف به صفت حسن بوده و ينبغى ان يفعل هستند و برخى ديگر متصف به صفت قبح بوده و ينبغى أن يترك هستند . تا اينجا مطلب اجماعى است .
شرح كشف المراد ( فارسى ) — صفحة 166
مساهمون: العلامة الحلي
ص١٦٦