تبصرة المتعلمين في أحكام الدين ( شرح تبصره علامه حلى ) ( فارسى ) — صفحة 62
الفصل الحادى عشر : فى احياء الموات : ( 23 - كتاب احياء موات ) بيست و سومين كتاب فقهى مورد بحث كتاب احياء موات است . معناى لغوى آن : آباد ساختن سرزمينهاى بائر است و دائر كردن آنها . معناى اصطلاحى آن : موات عبارتست از سرزمينى كه معطّل است و از او انتفاع برده نمىشود يا بخاطر نداشتن آب ، و يا استيلاء آب بر آن زمين و يا شنزار شدن آن و يا نمكزار شدن آن و يا نيزار شدن آن و . . . و منظور از احياء اين اراضى عبارتست از بر طرف ساختن موانع مذكور و تبديل آن به سرزمينى كه قابل انتفاع و بهرهبردارى باشد . اراضى موات دو دسته مىشوند : 1 - موات بالاصالة : و آنها عبارتند از زمينهائى كه سابقه ملكيت و احياء براى كسى در آنها نيست يعنى در طول تاريخ كسى آنها را احياء نكرده و مالك كسى نبوده كه البتّه احراز اين مطلب كه كدام زمينها چنين بودهاند مشكل است و در حكم اين زمين است آن زمينى كه حالت سابقهء آن معلوم نيست يعنى نمىدانيم زمانى آباد بوده و مالك داشته يا خير . 2 - موات بالعرض : سرزمينى كه مدت زمانى آبادان بود و مالكيتى داشت ولى بعدها در اثر اينكه صاحبان آن كلًا تلف شده و يا جلاء وطن كردهاند آنجاها تبديل به موات شده . و همانطورى كه در كتاب خمس و جهاد ذكر شد زمينهاى موات از انفال و مال امام ( ع ) است و در زمان غيبت براى جميع شيعيان مباح است و رسول خدا ( ص )