آنكه بعد از آن [ 1 ] * صلح ، بمدّت دو سال چندان مردم به إسلام آمدند كه پيش از ان به چند سال ديگر چون پيغمبر ، عليه السّلام ، دعوت مىكرد نيامده بودند ، و دليل بر صدق اين سخن آنست كه به همه لشكر كه با پيغمبر ، عليه السّلام ، بودند در سال حديبيه هزار و چهار صد مرد سوار و پياده بودند ، [ و در سال سوّم كه به فتح مكّه مىرفت ده هزار سوار و پياده با وى بودند [ 2 ] ] و سبب اين ظهور آن بود كه : سيّد ، عليه السّلام ، تا در مكّه بود ، خود زمان إخفاء و ضعف إسلام بود و هنوز آيت قتال فرو نيامده بود و نه هر كس حديث إسلام يارست كردن و بگفت و گوى آن مشغول شدن ، و چون به مدينه آمد و آيت قتال فرو آمد و إسلام قوّت گرفت و زمان قتال و محاربت بود ، و مردم را فراغت [ 3 ] آن پيدا نمىشد كه با هم بنشستندى و از يك ديگر سخن إسلام شنيدندى ، و چون صلح حديبيه برفت و مردم ايمن شدند و از يك ديگر فارغ گشتند و با هم بنشستند و با سخن إسلام پرداختند و پيوسته مىگفتند و مىشنيدند ، تا حدّى كه هيچ عاقل نبود در اين مدّت كه سخن إسلام شنيد إلّا كه رغبت نمود و به إسلام آمد ، تا لشكر إسلام [ 4 ] در اين مدّت دو سال بدين سبب از هر هزار بده هزار شدند ، و اين جمله بعد عناية اللّه تعالى سبب صلح [ 5 ] حديبيه بود . و حق تعالى صلح حديبيه در قرآن فتح خواند ، قوله تعالى :
فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً
[ 6 ] .
أى من دون فتح مكّه ، يعنى : من قبل فتح مكّة فتحا
هامش
[ ( 1 - ) ] در اصل : بخلاف ساير نسخ : از بهر آنكه بعد از آنكه .
[ ( 2 - ) ] از روا نقل شد ، و اين عبارت در متن عربى ج 3 ص 337 از قول ابن هشام نقل شده است .
[ ( 3 - ) ] روا : پرواى .
[ ( 4 - ) ] روا : و به اسلام در آمد لا جرم لشكر اسلام .
[ ( 5 - ) ] روا : تعالى نتيجهء صلح .
[ ( 6 - ) ] فتح ، 27 .