اگر چه ابن اسحاق در پى كشف واقعيّت و صحّت محتواى روايات نبوده و اطّلاعات كسب شده را به صورتى كه نقل مىكردهاند پذيرفته و مبناى كار خود قرار داده است ، بايد به اين امر اذعان كرد كه در پيمودن راه تاريخ نويسى از دو راهنماى مؤثّر برخوردار بوده : يكى گاه شمارى كه با رعايت آن تقدّم و تأخّر وقايع حفظ شده است ، و ديگر علم الأنساب كه به وسيلهء آن انشعاب قبايل و أقوام و درجهء دورى و نزديكى ايشان به يك ديگر معلوم گرديده و مانع از ان شده است كه وقايع تاريخى بر امور غير مرتبطى حمل گردد .
1 - كتاب المبتدء كه شامل آغاز خلقت عالم تا دوران عيسى است متّكى است بر آيات قرآنى و قصص الانبيا و داستانهاى مربوط به قدّيسين مسيحيان و بعضى از أقوال يهوديان و حكايات عاد و ثمود و طسم و جديس . در قسمتى ديگر از همين كتاب المبتدء حكايت پادشاهان و قهرمانان عربستان جنوبى ذكر شده است .
قسمت آخر اين كتاب كه بيت الغزل آن است دربارهء أنساب عرب است كه پيوند قبايل تا زيان را با يك ديگر نشان مىدهد و به شجرهء نسب رسول اكرم صلعم ختم مىشود . از اينجا به بعد سرگذشت اجداد رسول خدا صلعم شروع و با تاريخ مكّه منضم مىگردد .
2 - پس از خاتمهء كتاب المبتدء ، كتاب المبعث با تولّد حضرت محمّد بن عبد اللّه صلعم آغاز و به هجرت ختم مىگردد [ 1 ] . قسمت مبعث شامل زندگانى آن حضرت است در مكّه و مربوط است به دوران كودكى و جوانى و ابتداى نزول وحى و بعثت و دعوت و معارضه با قريش و آزار و شكنجهء بينوايان و هجرت به حبشه و هجرت به مدينه و ابتداى اقامت آن حضرت در آنجا .
بر خلاف كتاب مغازى ، از لحاظ توالى تاريخى ، نكتههاى تاريكى در كتاب المبعث وجود دارد و در آن گاه شمارى برخى از وقايع درست روشن نيست
هامش
[ ( 1 - ) ] سيرهء النبويه از ج 1 ص 167 تا ج 2 ص 241 .