شده است . ليكن معلوم نيست كه عمل ابن هشام در بجاى ماندن و از ميان نرفتن كتاب پر ارزش ابن اسحاق تا چه حد كارگر بوده است . چه اگر ابن اسحاق شهرت جاودانى و عالمگير خود را از آنجا يافته است كه كهنترين و دقيقترين سرگذشت پيغمبر اكرم صلعم را تدوين و روايت كرده است ، نمىتوانيم بدانيم كه اگر عبد الملك بن هشام اين اثر گرانبها را در قالبى در نمىآورد كه مورد قبول و استفاده و جستجوى طالبان علم تاريخ و خبر و أهل ادب و نسب افتد به سرنوشت آثار و تأليفات أسلاف و معاصران و راويان ديگر ابن اسحاق گرفتار نمىگرديد و از ان جز نامى در فهرستها و قطعاتى در كتابها باقى نمىماند .
درين شك نيست كه عبد الملك بن هشام سيرت رسول اللّه را بر اساس روايت زياد بن عبد اللّه بكّائى [ 1 ] كه به أقرب احتمال كاملترين و دقيقترين روايت كتاب ابن اسحاق و يا لااقل يكى از روايات دقيق و كامل آن بوده ، بنيان نهاده است ولى او نيز مانند هر محدّثى بر حسب اصول روايت در تدوين كتاب خود و تهذيب و تلخيص كتاب ابن اسحاق مقيّد به نقل تمام اقوال او نبوده خود را مجاز هم مىدانسته است كه توضيحات و اضافاتى را از جانب خود در ضمن روايت اصلى بياورد . از اين لحاظ است كه در برابر متن عربى حاضر كه ابن هشام براى ما بجاى گذارده است دو مسألهء اساسى مطرح مىشود : يكى مربوط است به آنچه در روايت و اصل منقولات ابن اسحاق بوده و در كتاب ابن هشام نيامده و ديگرى مربوط است به آنچه ابن هشام از معلومات شخصى خود به گفتههاى ابن اسحاق براى توضيح و تكميل افزوده است .
الف - آنچه ابن هشام بنابر گفتهء خود از كتاب أصلى ابن اسحاق براى رعايت جانب اختصار حذف كرده عبارت است از :
1 - « آنچه ذكرى از پيغمبر صلعم در ان نبوده و آيهاى از آيات قرآن
هامش
[ ( 1 - ) ] سيرة النبويه ( چاپ قاهره ، مطبعة الحلبى ، 1355 ) ج 1 ص 3 س 5 .