طى كند . حالت دومش حالتى است كه اين خير و شرها را تحت ميزان عقل و شرع در مىآورد . آن وقت است كه شُرورى به او مىرسد و هيچ در مقابل اين شرور جزع نمىكند ، چرا ؟ براى اينكه مىداند كه به دنبال اين شرور خير عظيمى هست و مىداند كه اگر جزع كند شر براى او يك شر واقعى مىشود ولى اگر صبر و ايستادگى و مقاومت كند همان شر براى او تبديل به خير مىشود ؛ خيرى به او مىرسد منوع نيست ، ديگر به آن نمىچسبد ، چون مىفهمد اينكه اين خير يعنى اين منفعت و سود - مثلًا اين پول - به او برسد ، درست است كه پول ، مال و ثروت براى او الآن خير است اما اگر اين را در راه خدا جود كند خير بيشتر و وسيعترى است .
از اينجا مىتوانيم استثنائى را كه به اين آيه خورده است كاملًا بفهميم . انَّ الْانْسانَ خُلِقَ هَلوعاً . اذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعاً . وَ اذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنوعاً . الَّا الْمُصَلّينَ . . . مگر مردمى كه داراى اين خصلتها هستند . يعنى چه ؟ آيا « داراى اين خصلتها هستند » يعنى جور ديگر خلق شدهاند ؟ نه ، بحث اين نيست كه آنها جور ديگر خلق شدهاند ؛ چون آنها هم انسانند و اينجا صحبت انسان است . نفرمود كه مثلًا : انَّ الْكافِرَ خُلِقَ هَلوعاً ، بلكه فرمود انسان خُلِقَ هَلوعاً . مؤمن هم انسان است ؛ پس [ مطلب ] چيست ؟
مؤمن انسانى است كه او هم خُلِقَ هَلوعاً ، اذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوعاً وَ اذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنوعاً اما چون بعد در اثر اينكه خودش را تسليم تربيت دينى و ايمانى كرده است اين سرمايهء خام براى او تبديل به يك سرمايهء قابل استفاده شده است . حال چگونه مردمى تحت تأثير اين عوامل تربيت قرار مىگيرند ؟
عبادت ، بزرگترين عامل تربيت انسان
از نظر قرآن عبادت ، يك عبادت واقعى ، درست و جامعالشرايط ، عبادتى كه روح عبادت - كه توجه به خدا و استغفار و استمداد و استعانت از خداوند و توجه به خود و نقصها و عيبهاى خود است - در آن هست ، بزرگترين عامل تربيت و سازندگى انسان است . اصلًا نماز را خدا براى چه واجب كرده است ؟ براى اينكه نماز ما را مىسازد . اين يك باب بسيار وسيعى در معارف اسلامى است كه انسان ساختهء عمل خودش است و به تعبير ديگر انسان ساختهء خود انسان است ، يعنى انسان با عمل خودش ساخته مىشود ؛ هرگونه عمل كند آن گونه ساخته مىشود .
اين حرف در فلسفههاى جديد اروپا يك حرف خيلى جديد تلقى شده كه