بعضى از تعبيرات [ چنين نيست . ] اگر شما ده بار به جايى رفته باشيد بعد بگوييد من هفتاد بار درِ خانهاش رفتم او نبود ، اين دروغ نيست چون اينجا عرف هم مىفهمد كه مقصود از « هفتاد » يعنى مكرر در مكرر . حال در اين جور موارد ممكن است از عدد هفتاد كمتر باشد ممكن است بيشتر .
آيهاى در قرآن هست - كه آن خيلى بهتر مىتواند دليل باشد - راجع به منافقين مخصوصاً رئيس المنافقين عبداللَّه بن ابَىّ : وَ لا تُصَلِّ عَلى احَدٍ مِنْهُمْ ماتَ ابَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ « 1 » . قبل از آن مىفرمايد : اوْ لاتَسْتَغْفِرْ لَهُمْ انْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ « 2 » . راجع به اين منافقين مىفرمايد اگر مردند تو براى اينها استرحام و طلب مغفرت نكن . اگر تو طلب مغفرت هم بكنى خدا نمىآمرزد . بعد مىفرمايد كه اگر تو هفتاد بار هم براى اينها طلب مغفرت بكنى خدا نمىآمرزد . ممكن است كسى بگويد كه يا رسول اللَّه ! خدا فرموده اگر هفتاد بار طلب مغفرت بكنى نمىآمرزد ، حالا شما هفتاد و يك بار طلب مغفرت كنيد تا در آن هفتاد و يكمى بيامرزد ؛ شما بياييد هشتاد بار طلب مغفرت كنيد چون خدا گفته اگر هفتاد بار [ طلب مغفرت كنى نمىآمرزد . ] بله ، انسان اگر بخواهد سر چيزى كلاه شرعى بگذارد از اين كارها مىشود كرد ولى هركس مىداند كه وقتى قرآن به پيغمبر مىگويد اگر هفتاد بار استغفار كنى خدا نمىآمرزد يعنى اگر هرچه استغفار كنى ، نه اينكه عدد هفتاد خصوصيت دارد كه اگر هفتاد و يك بار شد آنوقت خدا مىآمرزد . اگر پيغمبر ده هزار بار هم استغفار كند خدا نمىآمرزد . اصلًا معناى انْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعينَ مَرَّةً . . . يعنى هرچه استغفار كنى فايده ندارد . پس آنجا هم عدد ملحوظ نيست .
حال در اينجا هم به احتمال بسيار قوى عدد ملحوظ نيست كه حتماً آن زنجير هفتاد ذراع است يا هفتاد حلقهء يك ذراعى دارد ، چون زنجيرهاى اشخاص متفاوت است . ممكن است كسى زنجيرى داشته باشد هفت ذراع ، ديگرى زنجيرى داشته باشد بيست ذراع ، يكى هفتاد ذراع ، يكى هفتصد ذراع و يكى هفت هزار ذراع . اين امر بستگى دارد به اينكه در اين دنيا با چه زنجيرهايى بسته شده باشد و اين زنجيرهايى كه به او بسته شده است چند حلقه داشته باشد . مثلًا كسى فلان عمل
هامش
( 1 ) . توبه / 84 .
( 2 ) . توبه / 80 .