باشيم يا بىتقوا و فاسق و فاجر ، عادل باشيم يا ظالم ، مهربان باشيم يا قسىّ القب ، صادق باشيم يا كاذب ، امين باشيم يا خائن و بالاخره انسان واقعى باشيم يا انسان واقعى نباشيم ، آيا اين جهت هم در عالم اثرى مىگذارد ؟ عالم در مقابل كارهاى مادى ما قطعاً عكسالعمل دارد . مثلًا سخن من از آن جهت كه يك صوت است با نعرهاى كه يك حيوان بكشد فرق نمىكند و اين كار من به عنوان يك صوت در عالم اثر مىگذارد . آيا كار من به عنوان يك كار انسانى ، به عنوان صداقت و تقوا و پاكى يا به عنوان فسق و ناپاكى و خيانت هم در عالم اثر مىگذارد يا نه ؟ آيا عالم از اين جهت هم عكسالعمل دارد يا نه ؟
فلسفهء بزرگ اين است كه اى انسانها ! اگر شما در مسير انسانيت ، در مسير خلقت قرار بگيريد كه همان مسير تكامل است ( چون اساس خلقت بر تكامل است ) ، اگر شما در مسير كمال خودتان قرار بگيريد آنوقت شما مىشويد اجزائى هماهنگ با ساير اجزاء عالم ، توافق و تطابق با عالم پيدا مىكنيد ، آنگاه جزئى هستيد كه با كل خودتان متطابق هستيد ، در آن وقت است كه عالم هم با شما تطابق دارد . اين است كه قرآن مىفرمايد : وَ لَوْ انَّ اهْلَ الْقُرى امَنوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْارْضِ « 1 » . اگر مردم اهل ايمان و تقوا باشند آنوقت فرزندان صالح اين عالم و جهان مىشوند ، آنگاه جهان هم خير خودش را به سوى اين فرزند صالح خودش روانه مىكند . يك وقت انسان مىخواهد از جهان بگيرد ، اين وظيفهء انسان است .
يك حالت هم جهان دارد كه مىخواهد آماده باشد براى خير رساندن .
كسانى كه مثل من در دهات بزرگ شده باشند اين را تجربه كردهاند . مىبينيد يك حيوان مثلًا گاو پستانش شير ندارد . همينقدر كه بچهء اين حيوان خودش را زير اين پستان مىاندازد و به بدن اين مادر مىمالد كه حس عطوفت اين مادر هم تحريك مىشود ، به اصطلاح مىگويند پستان اين حيوان رگ مىكند ، يعنى شروع مىكند به سرعت شير توليد كردن و دادن ؛ و لهذا مادامى كه بچهء حيوان از او شير مىخورد حيوان شيرش را خشك نمىكند ، اگر بخواهيم شيرش را خشك كند بايد مدتى بچهاش را از او بگيريم تا او شيرش خشك شود . بچهء انسان هم همينجور است . اين يك تطابقى است ميان جزء و كل كه يك وقت « كل » به اصطلاح شيرش
هامش
( 1 ) . اعراف / 96 .