الْكُفّارَ ، براى آن كسى كه بعد از پيغمبر مىآيد مجوزى براى جهاد با منافقين نبود ، چون منافقين كافر شمرده نمىشوند و به ظاهر مسلمان هستند . ولى وقتى كه مىفرمايد : جاهِدِ الْكُفّارَ وَ الْمُنافِقين ، مشكل براى هميشه حل مىشود .
« وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ » و بر آنها سخت بگير ، با آنها مدارا نكن ، كه خطر اينها خطر عظيم است . اين موضوع ، هم در مورد كفار است و هم در مورد منافقين .
افرادى كه امر بر آنها مشتبه شده است
بعد مىفرمايد : « وَ مَأْويهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصير » جايگاهشان جهنم است ، و جهنم بد گرديدنگاهى است . اشاره به يك نكتهء علاوهاى است و آن نكته اين است : گاهى دو گروه مسلمان ممكن است در اثر سوءتفاهم رو در روى يكديگر قرار بگيرند و با يكديگر بجنگند . اگر گناهى هست مربوط به يك عده از افراد معين مثل سران است .
اينها روى اعتقاد اسلامى با آنها مىجنگند و آنها هم روى اعتقاد اسلامى با اينها مىجنگند . لازم نيست امر بر هر دو طرف مشتبه شده باشد ؛ بر يك طرف امر مشتبه شده است و او را هم از اشتباه نمىشود بيرون آورد . ولى آن طرفى كه آگاه است چه بايد بكند ؟ آيا آن طرف آگاه بايد بگويد اينها اشتباه كردهاند و تقصيرى ندارند پس بايد آنها را آزاد بگذاريم ؟ ! به تعبير اميرالمؤمنين عليه السلام آنوقت مثل سگ هار مىشوند . سگ هار را آزاد بگذارى اين را مىگيرد هار مىكند ، آن را مىگيرد هار مىكند . اينجا اين مسأله كه او مقصر است يا مقصر نيست مطرح نيست ، مسألهء مصلحت مسلمين مطرح است . اگر به صورت سگ هار درآمده است ولو اينكه منشأش اشتباهكارى است كلَك او را هم بايد كند ولو در آن دنيا خدا او را معذّب نكند .
دربارهء بسيارى از خوارج كه على عليه السلام با آنها جنگيد اين حرف را مىشود زد .
اميرالمؤمنين تصريح كرد كه اينها جستجوگر حق بودند ولى به اشتباه افتادند . فرمود :
فرق اينها با اصحاب معاويه اين است كه اصحاب معاويه از اول جستجوگر باطل بودند و به باطلشان رسيدند ولى اينها جستجوگر حق بودند و به حق نرسيدند . فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْباطِلَ فَأَدْرَكَهُ « 1 » . ولى حال كه اينطور شده است
هامش
( 1 ) . نهجالبلاغه / خطبهء 60 .