شديدتر است . « كَلّا إنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمحْجوبون » « 1 » سخن نگو كه اينها در آنجا از پروردگارشان در حجابند . اينجا چيزى احساس نمىكند ، ولى آنجا كه رفت ، احساس مىكند كه اين رنجِ حجاب از پروردگار براى او از اين جهنم جسمانى كه تنش را بيندازند در آتش و گُر بزند ، به درجاتى بالاتر و شديدتر است ؛ و لهذا آن كسى كه در اين دنياست و اينها را مىفهمد ، مىگويد : « هَبْنى صَبَرْتُ عَلى حَرِّ نارِكَ ، فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَلى فِراقِكَ ، أَمْ كَيْفَ أَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ الى كَرامَتِكَ » « 2 » گيرم بر آتش جهنم تو ، بر آتش جسمانىات بتوانم صبر كنم ، بر آن ديگر نمىتوانم صبر كنم .
بعضى اينجور فكر مىكنند كه آنچه در آن جهان وجود دارد لذات و آلام روحانى است . البته آنها از ارزش قيامت نكاستهاند ؛ خيال نكنيد اگر كسى آن را گفت از ارزش قيامت كاسته است كه پس آنجا چيزى نيست . ما كه آنچه برايمان اهميت دارد امور جسمانى مثل خوردن و نوشيدن و نكاح است ، خيال مىكنيم اگر اينها نبود پس دستمان خالى است و هيچ چيز نيست . ولى آنهايى كه نظر محققانهتر داشتهاند گفتهاند بدون شك لذات و آلام روحانى به جاى خود هست ، كه در خود قرآن روى آنها عجيب تكيه شده است ، ولى ما از منطق قرآن اين مطلب را درك مىكنيم كه لذات و آلامى از سنخ لذات و آلام جسمانى هم قطعاً وجود دارد ، گو اينكه آن هم از نظر درجه طرف مقايسه نيست ؛ يعنى از نوع لذت ذائقه ، از نوع لذت نوشيدن ، از نوع لذت جنسى ، از اين نوع لذات هم - كه ما اينها را لذات جسمانى مىدانيم - در آن جهان قطعاً وجود دارد و نصّ آيهء قرآن است . داعى هم ما نداريم كه اينها را - مثل بعضىها - تأويل بكنيم ؛ مثلًا اگر اينجا دارد كه « بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ اكْواب » در ظروفى زرين و در جامهايى نوشيدنيها داده مىشود ، بگوييم مقصود از اين ظروف زرين و مقصود از اين جامها امور معنوى است ؛ نه ، امور معنوى به جاى خود هست ، ولى ما هيچ داعى هم نداريم كه اينها را انكار كنيم . بوعلى سينا كه حكيم و فيلسوف بوده است ، با برهان عقل و فلسفهء خودش تا اينجا رسيده است كه معاد روحانى قطعاً وجود دارد ، يعنى انسان كه مىميرد ديگر مات و فات نمىشود ، روح انسان بدون شك باقى مىماند ، و لذات و آلام روحانى در دنياى ديگر وجود دارد .
هامش
( 1 )
. مطفّفين / 15 .
( 2 ) . دعاى كميل .