« سُبْحان » معنايش اين است كه من او را تسبيح و تنزيه مىكنم از اين كه به چشم ديده شود ، با دست لمس شود ، او را جسم بدانم و بگويم در جايى قرار گرفته است ، او را محتاج و نيازمند بدانم به هر چيزى از جمله به عبادت خودم ؛ خير ، او منزّه است از نياز و احتياج ؛ تنزيه مىكنم او را از اين كه به او نسبت ظلم و ستم بدهم ، براى او شريكى قائل باشم ، او را مركّب و داراى اجزاء بدانم ، بگويم از چه درست شده و از كجا آمده است . پس تسبيح يعنى يك سلسله چيزهايى را كه من مىفهمم كه خدا از اينها برتر و بالاتر است ، با كلمهء « سبحان » از او نفى مىكنم .
ثناى الهى نظير اقرار به توحيد است كه مجموع نفى و اثبات است . وقتى مىگوييم « لا الهَ الَّا اللَّه » نفى مىكنيم معبوديت غير را و اثبات مىكنيم ذات او را .
ثناى الهى هم هميشه نفى است و اثبات . نفىاش همين است : منزّه است از . . . ، ولى « حمد » توصيف پروردگار است به صفات اثباتى : او را ستايش مىكنم كه همهء نعمتها از اوست ، همهء كمالات از اوست و به او برمىگردد ، او به هر چيزى داناست : بِكُلِّ شَىْءٍ عَليمٌ ، بر هر چيزى تواناست : وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَديرٌ ، او سميع است ، او بصير است ، او حىّ است ، او قيّوم است ، او ملِك است ، او مؤمن است ، مهيمن است ، عزيز است ، جبّار است ، متكبّر است « 1 » .
پس ما با يك « سُبْحانَ رَبِّىَ الْعَظيمِ وَ بِحَمْدِهِ » يا يك « سُبْحانَ رَبِّىَ الْاعْلى وَ بِحَمْدِهِ » يك دنيا نقص را به نظر مىآوريم و مىگوييم خداى ما از اينها منزّه است ، و يك سلسله كمالات را [ به نظر مىآوريم و مىگوييم ] خداى ما داراى چنين صفاتى است . در نماز وقتى سورهء توحيد را مىخوانيم ، مىگوييم : قُلْ هُوَ اللَّهُ احَدٌ . اللَّهُ الصَّمَدُ .
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يولَدْ . وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً احَدٌ . هم صفات اثباتى در آن است و هم صفات سلبى .
بعد مىگوييم : « كَذلِكَ اللَّهُ رَبِّى » چنان است پروردگار من ، آن صفات كمالى اثباتى را دارد و من او را به آن صفات ستايش و حمد مىكنم ؛ نقصى نيز در او نيست ، اين كه فرزند داشته باشد ، فرزند چيزى باشد ، مثل و مانند داشته باشد .
قرآن مىگويد اين كارِ تسبيح و تحميد كه شما در اين شعور ظاهرى و انسانىتان بايد آن را با تعليمات انبيا ياد بگيريد و با اراده و اختيار خودتان انجام دهيد ، تمام ذرات عالم وجود [ اين كار را انجام مىدهند و ] خدا را تسبيح مىكنند و حمد مىكنند . اين يك آيه از آيات قرآن [ راجع به تسبيح و تحميد موجودات . ]
هامش
( 1 ) . حشر / 22 - 24 .