استثنا مىكند ، مىگويد ولى اينكه مىگويم آنها با شما برادر نيستند نه به معنى اين است كه آنها مثل كافران هستند ؛ نه ، اگر روزى احتياج به كمك داشته باشند و از شما كمك بخواهند و كمك كردن هم براى شما جايز باشد - نه اينكه از شما كمك بخواهند مثلًا عليه قومى كه با شما عهد و پيمان بستهاند - در اين صورت بايد كمكشان بدهيد . اما اين در موردى است كه آنها از شما كمك بخواهند . در غير اين مورد ، حقوقى كه ساير مسلمين نسبت به يكديگر دارند براى آنها محفوظ نيست ، چون آنها هنوز در بلد كفر هستند ، نيامدهاند جزو جامعهء اسلامى .
وَ انِ اسْتَنْصَروكُمْ فِى الدّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ الّا عَلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ ميثاقٌ اما اگر در راه دينشان از شما كمك بخواهند بايد به آنها كمك كنيد مگر آنكه از شما كمك بخواهند عليه قومى كه شما با آنها قرارداد بستهايد . اگر يادتان باشد در آيات پيش ما مسائلى را طرح كرديم راجع به اينكه قرآن مىفرمايد اگر با مشركين هم قرارداد صلحى امضا كنيد ، يك پيمانى امضا كنيد ، آن قرارداد را بايد محترم بشماريد مگر آنكه اين قرارداد از طرف آنها نقض بشود يا علائم قطعىِ اينكه تصميم بر نقض آن دارند آشكار شود ، يعنى نگرانى تصميم بر نقض از سوى آنها ، پيدا بشود . ولى اگر صرفاً نگرانى است و هنوز نقض نكردهاند حق نداريد آنها را غافلگير كنيد . بايد به آنها اعلام كنيد كه ما ديگر قرارداد خودمان را نقض كرديم : وَ امّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيانَةً فَانْبِذْ الَيْهِمْ عَلى سَواءٍ به آنها اعلام كن كه قراردادى بين ما نيست ، بنابراين برابر يكديگر هستيم و هيچ تعهدى نسبت به يكديگر نداريم .
پس قرآن جايز مىشمارد كه اگر مسلمين در جايى مصلحت بدانند ، با كفار قرارداد صلح يعنى قرارداد عدم تعرض ببندند ؛ و مادامى كه مواد آن قرارداد از طرف دشمن نقض نشده يا علامت نقض پيدا نشده است بايد آن را محترم بشمارند . لذا در اينجا مىگويد اگر مسلمانانى كه در بلاد كفر زندگى مىكنند از شما كمك بخواهند ، شما كمك بدهيد مگر كمك عليه قومى باشد كه شما با آنها پيمان عدم تعرض بستهايد كه اگر بخواهيد كمك بدهيد بايد بر خلاف پيمان رفتار كنيد . در اينجا نبايد كمك كنيد .
وَ الَّذينَ كَفَروا بَعْضُهُمْ اوْلِياءُ بَعْضٍ اما كافران خودشان با يكديگر پيوند دارند .
همانطور كه بعضى از مفسرين مخصوصاً علامه طباطبايى در تفسير الميزان مىفرمايند ، قرآن در اينجا نمىخواهد تكليف براى كفار تعيين كند . كفار كه تابع
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 339
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٣٩