ظلم كامل و مطلق و حد اعلاى ظلم است . پس آنچه دربارهء خدا مىتوان مطرح كرد در ارتباط با نظام كلى عالم كه آيا اين نظام عادلانه است يا ظالمانه ، اين است كه آيا خدا ظلّام است يا عادل ؟ كه مقصود از عادل [ برپا دارندهء ] كمال عدالت است .
كَدَأْبِ الِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَروا بِاياتِ اللَّهِ فَاخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنوبِهِمْ انَّ اللَّهَ قَوِىٌّ شَديدُ الْعِقابِ وضع اينها و عادت و روش اينها از اين جهت عيناً مانند دأب و روش آل فرعون است . همچنانكه خدا آنها را به موجب گناهانى كه خودشان مرتكب شدند گرفت و اخذ كرد و در دنيا و آخرت معذب ساخت ، با اينها همچنين خواهد كرد ؛ كه آيهء بعد تفسير همهء اينهاست : ذلِكَ بِانَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِانْفُسِهِمْ وَ انَّ اللَّهَ سَميعٌ عَليمٌ . عرض كرديم تكيهء اين چند آيه روى اختيار بشر است . در اين آيه يك اصل كلى ذكر مىكند كه يكى از شاهكارهاى قرآن است .
ما دو آيهء شبيه يكديگر در قرآن داريم كه هريك داراى نكتهاى است كه ديگرى فاقد آن است . يكى در سورهء رعد است كه مىفرمايد : انَّ اللَّهَ لايُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِانْفُسِهِمْ يعنى خدا آن اوضاع و احوالى را كه در يك قومى وجود دارد هرگز عوض نمىكند مگر آنكه خود آن قوم آنچه را كه مربوط به خودشان است يعنى مربوط به روح و فكر و انديشه و اخلاق و اعمال خودشان است عوض كنند . يعنى اگر خداوند اقوامى را به عزت مىرساند و يا اقوامى را از عزت به خاك ذلت فرو مىنشاند ، اگر اقوامى را كه پايين بودند بالا بُرد و اقوامى را كه بالا بودند پايين آورد [ به موجب آن است كه آن اقوام آنچه را كه مربوط به خودشان بود تغيير دادند . ] البته همه به دست خداست : قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ انَّكَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَديرٌ « 1 » . همچنين در دعاى افتتاح مىخوانيم : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذى يُؤْمِنُ الْخائِفينَ ، وَ يُنَجِّى الصّالِحينَ ، وَ يَرْفَعُ الْمُسْتَضْعَفينَ ، وَ يَضَعُ الْمُسْتَكْبِرينَ ، وَ يُهْلِكُ مُلوكاً وَ يَسْتَخْلِفُ آخَرينَ ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قاصِمِ الْجَبّارينَ ، مُبيرِ الظّالِمينَ ، مُدْرِكِ الْهارِبينَ « 2 » . همه چيز به مشيت خداست ؛ عزت به هركس بدهد خدا مىدهد ،
هامش
( 1 ) . آلعمران / 26 .
( 2 ) . [ ترجمه : سپاس خدايى راست كه خائفان را امان و صالحان را نجات مىبخشد ، و مستضعفان رابلندمرتبه و مستكبران را خوار مىگرداند ، و پادشاهانى را هلاك ساخته و ديگران را به جاى آنان مىنشاند ، و سپاس خداى را كه شكنندهء جباران و نابود كنندهء ظالمان و دريابندهء فراريان ( از درگاه خود ) است . ]