آيا اسلام يك دين جبرى است ؟
بعضى افراد كه فقط آياتى را مىبينند كه مىگويد همه چيز به ارادهء خداست ، خيال مىكنند كه قرآن چون فرموده همه چيز به ارادهء خداست پس قائل به اسباب و مسبّبات و از آن جمله قائل به اختيار و ارادهء بشر نيست . مخصوصاً اروپاييها اغلب وقتى دربارهء اسلام اظهارنظر مىكنند اسلام را العياذ باللَّه يك دين جبرى معرفى مىكنند يعنى دينى كه براى بشر هيچگونه اختيار و ارادهاى قائل نيست . ولى واضح است كه اين يك تهمت به قرآن است . من در كتاب كوچك انسان و سرنوشت اين مسئله را تا اندازهاى بحث كردهام . قرآن به شكلى عموم مشيت الهى و عموم قضا و قدر را قائل است كه هيچگونه منافاتى بين آن و اختيار و ارادهء بشر نيست . از جمله آياتى كه مسئلهء اختيار و ارادهء بشر را به طور جدى مطرح فرموده است همين آيه و چند آيهء بعدى است . مىگويد : ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ . نمىگويد اين به موجب اعمال شماست ، كه بگوييم ما اختيار داشتيم يا نداشتيم . مىگويد : بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ به موجب كارهايى كه به دست خودتان يعنى به اراده و اختيار خودتان بدون هيچ اجبارى انجام داديد . خدا شما را مختار و آزاد آفريد فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ « 1 » هر كه مىخواهد - يعنى به اختيار خودش - ايمان آورد و هركه مىخواهد كفر بورزد . انّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ امّا شاكِراً وَ امّا كَفوراً « 2 » ما راه را به بشر نموديم ، اين ديگر به خود او بستگى دارد كه شاكر باشد يا كافر .
اينجا همين مطلب را ذكر مىكند : ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ وَ انَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبيدِ اينها به دست و اختيار خودتان به وجود آمده است نه به دست خدا كه در نتيجه ظلم باشد كه كسى كار را مرتكب شده باشد و عذاب را ديگرى متحمل بشود ؛ خدا كار را انجام دهد ولى عذاب را بر بنده بكند . نه ، آنوقت مىشود ظلم . وَ انَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبيدِ و اينكه بايد بدانيد خدا هرگز به بندگان خود ظلم نمىكند . اينجا دو تا نكته است كه بايد عرض بكنم . يكى اينكه كلمهء « عبيد » آورده كه علامت استرحام است . يعنى خدا چگونه به بندهء خودش ظلم مىكند ؟ ! يعنى بنده از آن جهت كه بنده است مستحق استرحام است . بنده در مقابل حق ، چيزى نيست كه خدا
هامش
( 1 ) . كهف / 29 .
( 2 ) . انسان / 3 .