يعنى حائل و واسطه . عالم برزخ يعنى عالمى كه در بين عالم دنيا و عالم آخرت قرار گرفته ؛ و لهذا در عالم برزخ هم با اينكه هنوز حساب كلى افراد رسيدگى نشده است و در قيامت بايد رسيدگى بشود ، افرادْ مختلفند ، بعضى متنعمند و بعضى معذب . اين است كه فرمودهاند : الْقَبْرُ امّا رَوْضَةٌ مِنْ رِياضِ الْجَنَّةِ اوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النّيرانِ عالم قبر براى انسان يا به منزلهء باغى است از باغهاى بهشت و يا به منزلهء گودالى است از گودالهاى جهنم . اهل سعادت از همان آنِ توفّى و مردن سعادتشان شروع مىشود ، و اهل عذاب از همان آنِ مردن عذاب برزخىشان آغاز مىگردد . اين آيه بر همين مطلب دلالت مىكند . قرآن نمىگويد كه قبل از قيامت ، مردم ، چه سعيد و چه شقى همينطور منتظر نگهداشته مىشوند براى محاكمهء نهايى و تا آن وقت همه در يك حالت انتظار بسر مىبرند ؛ و لهذا مىفرمايد اگر ببينى آن زمان را كه فرشتگان مىآيند اخذ مىكنند ، توفّى مىكنند ، تحويل مىگيرند به تمام و كمال كافران را و فقط بدنشان مىماند كه بعد مىپوسد ، و اينها را معذب مىدارند ( عذاب عالم برزخ ) . اين بدن ديگر در كار نيست ولى معذلك عذابش هست . يَضْرِبونَ وُجوهَهُمْ وَ ادْبارَهُمْ از پيش رو و پشت سر ، اينها را مىزنند و به آنها مىگويند عذاب سوزان را بچشيد .
ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ وَ انَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبيدِ . اين آيه دو فراز دارد : يكى ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ و ديگر : وَ انَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلّامٍ لِلْعَبيدِ . اين دو فراز مكمل يكديگرند .
وقتى كه صحبت عذابهاى دردناك مىشود فوراً به ذهن انسان مىآيد كه چرا خدا چنين عذاب مىكند ؟ آيا اين الْعَياذُ بِاللَّه ظلم نيست از طرف خداوند ؟ قرآن هميشه اينطور جواب مىدهد : ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ ايْديكُمْ اينها همه به موجب آن چيزهايى است كه دستهاى خودتان آنها را پيش فرستاده است ؛ يعنى تمام اين عذابها و متقابلًا نعيمها ، عذابها و نعيمهايى است كه به دست خودتان آنها را پيش فرستادهايد . خدا هرگز به بندگان خودش ظلم نمىكند . آيات قرآن كه اين مطلب را مىرساند زياد است . در قرآن هميشه عموم مشيّت الهى به چشم مىخورد يعنى قرآن در مسئلهء مشيت الهى چنين نيست كه مثلًا ثنوى باشد و بگويد بعضى امور تحت مشيت الهى است ولى بعضى ديگر تحت مشيت الهى نيست ، بلكه مىگويد همه چيز تحت مشيت الهى است ولى انتساب هر چيزى به ارادهء خداوند از مجراى سبب و علت خودش است . كارهاى بشر هم انتسابش به خداوند از طريق خود بشر و اختيار و ارادهء اوست .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 287
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٨٧