ذلت به هركس بدهد خدا مىدهد ، مُلك را به هركس بدهد خدا مىدهد ، از هركه بگيرد خدا مىگيرد . اما خيال نكنيد كار خدا بر اساس گزاف و گُتره است ، مثل آدمى كه بنشيند قرعهكشى بكند كه از اين بگيريم بدهيم به آن ، از آن بگيريم بدهيم به اين ، و هيچ حكمت و قانونى در كار نباشد . همه چيز به دست خداست اما با حساب . كار خدا از روى حساب است . در آن آيه مىگويد : عزت و ذلت فقط به دست اوست ، و در اين آيه مىگويد : اما بدانيد كه ما عزت و ذلت را روى چه حساب و قانونى مىدهيم . ما نگاه مىكنيم به اوضاع و احوال روحى و معنوى و اخلاقى و اجتماعى مردم و به هر چه كه در حوزهء اختيار و اعمال خود مردم است . تا وقتى كه خوبند ، به آنها عزت مىدهيم ؛ وقتى كه خودشان را تغيير دادند ، ما هم آنچه را كه به آنها داديم تغيير مىدهيم . عزت و ذلت به دست ماست ، اما روى اين حساب مىدهيم . اگر بىحساب باشد كه خدا حكيم نيست . حساب در كار است ، يعنى تابع يك جريانهاى منظم و قطعى است . انَّ اللَّهَ لايُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِانْفُسِهِمْ خدا عوض نمىكند اوضاع و احوال مردمى را تا آنكه آن مردم يُغَيِّروا ( اين يُغَيِّروا استقلال مردم را مىرساند ) خودشان به دست خودشان اوضاع خودشان را تغيير بدهند .
اين آيه اعمّ است ، هم شامل اين است كه قومى از نعمت و عزت به نقمت و ذلت برسند ، يا برعكس از نقمت و ذلت به نعمت و عزت برسند ؛ يعنى هم شامل آن جايى مىشود كه مردمى خوب و صالح باشند و نعمتهاى الهى شامل حالشان شده باشد ، بعد فاسد بشوند ، خدا نعمتها را بگيرد ، و هم شامل قومى مىشود كه فاسد باشند ولى بعد بازگشت كنند ، توبه و استغفار كنند ، به راه راست بيايند ، خدا به آنها عزت بدهد .
آيهء مورد بحث شامل يكى از اين دو قسمت است و آن اين است كه مردمى عزت و نعمت داشته باشند ، بعد فاسد بشوند و خداوند عزت و نعمت را از آنها بگيرد ، به جايش نقمت و ذلت بدهد . آيه اين است : ذلِكَ بِانَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً انْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِانْفُسِهِمْ خدا چنين نبوده است كه نعمتى را كه به قومى مىدهد از آنها به گزاف و گُتره بگيرد مگر آنكه آنها آنچه را كه مربوط به خودشان است تغيير داده باشند . ممكن است شما بگوييد پس آن آيهء اول عام است و اين آيه خاص است و نيمى از محتواى آن آيه را مىگويد ؛ چرا اينطور است ؟ جواب اين است كه در اين آيه نكتهاى هست كه در آن آيه نيست . قرآن اگر آيات را تكرار مىكند ، هرجا روى حساب معينى است . در آنجا همينقدر مىگويد انَّ اللَّهَ لايُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّى يُغَيِّروا ما
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 291
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٩١