رفت . يا مىگوييم : « فلان عمل از من فوت شد » ، « فلان شخص از مكه آمد و من مىخواستم به ديدن او بروم ولى در اثر گرفتارى اين ديدن از من فوت شد . » « از من فوت شد » يعنى از دستم رفت . ما اگر به « مردن » كلمهء فوت را اطلاق مىكنيم - كه قرآن اطلاق نمىكند - به اعتبار اين است كه مرده را از دسترفته تلقى مىكنيم .
نسبت به ما همينطور است ، يعنى كسى كه مىميرد ، از دست ما مىرود . وقتى مىگوييم « فلانى فوت شد » يعنى از دست ما رفت . ولى قرآن مكرر كلمهء « توفّى » را به كار مىبرد . « توفّى » با « وفات » از يك ريشه است . « توفّى » درست نقطهء مقابل « فوت » را مىرساند ، يعنى چيزى را قبض كردن و تمام تحويل گرفتن . مثلًا اگر شما از كسى طلبكار باشيد و طلبتان را از او بگيريد ، مىگويند استيفا كرد . « استيفا » هم از اين لغت است . اگر تمام طلبتان را بگيريد نه اينكه نيمى از آن را بگيريد و نيمى را نگيريد ، مىگويند توفّى كرد ، يعنى استيفا كرد . پس « توفّى » و « استيفا » به معنى از دست رفتن نيست ، برعكس ، چيزى را به تمام و كمال تحويل گرفتن است .
قرآن هميشه « مردن » را « كامل تحويل گرفتن » تعبير مىكند . لهذا مىفرمايد :
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْانْفُسَ حينَ مَوْتِها خدا نفوس را در وقت مردن به تمام و كمال تحويل مىگيرد . آيهاى هست در سورهء سجده : وَ قالوا ءَ اذا ظَلَلْنا فِى الْارْضِ آيا آن وقتى كه ما گم شديم در زمين ( فقط همان بدنش را مىبيند ) پراكنده شديم ، هر ذرّهمان به جايى رفت كه پيدا شدنى نبود ءَ انّا لَفى خَلْقٍ جَديدٍ بار ديگر خلق مىشويم ، زنده مىشويم ، محشور مىشويم ؟ قرآن مىگويد : بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرون بلى اينها لقاء پروردگار را كه قيامت است منكرند . به اينان جواب بده : قُلْ يَتَوَفّيكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذى وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ الى رَبِّكُمْ تُرْجَعونَ « 1 » بگو اشتباه كردى كه آن پراكندهشده را خودت دانستى . تو آن نيستى . آنچه كه تو ، تو هستى به آن ، چيزى است كه فرشتهء ما او را تحويل گرفته و باخودش برده است . از اين آيه و آياتى نظير آن كاملًا فهميده مىشود كه در قرآن مردن وفات است نه فوت ، از وفات هم كمى بالاتر ، « توفّى » است . يعنى « مردن » از دست رفتن نيست ؛ نسبت به ما از دست رفتن است اما از نظر شخص مُتوفّى تحويل داده شدن است ، تحويل گرفته شدن است از يك عالم ديگر . فرشتگان الهى مىآيند او را تحويل مىگيرند و مىبرند .
هامش
( 1 )
. آيات 10 و 11 سورهء سجده .