و يا اگر مدعى نبوت ادعا كند كه من مىتوانم كارى بدون علت انجام دهم باز دليل بر كذب مدعاى اوست چون خلاف ضرورت عقل است .
ولى اگر كسى مدعى گردد كه من مىتوانم خلاف ناموس طبيعت كارى را انجام دهم ، يعنى از همان قبيل كارهايى كه به قول هگل ما هيچ دليلى بر اعتبارش نداريم جز اينكه تا حالا اين طور ديدهايم ، ما آن ادعا را قبول مىكنيم .
و به تعبير ديگر قوانين عقلى مطلق است نه مشروط ، يعنى « اگر » ندارد ، ولى قوانين طبيعى مشروط است ؛ يعنى وقتى مىگوييم مجموع زواياى مثلث برابر با دو قائمه است نمىشود گفت : اگر مانعى پيدا نشود . ولى در قوانين طبيعى مىتوان گفت :
قانون جاذبه اقتضا مىكند كه جسم بزرگتر جسم كوچكتر را به طرف خود جذب كند ، اگر مانعى جلو آن را نگيرد ؛ يعنى اگر شما دستتان را جلو آن قرار داديد و مانع افتادن سنگ شديد قانون جذب كار خود را نمىكند .
خلاصه آنكه كشف علتهاى واقعى در قدرت بشر نيست و بر او مكتوم است و بشر تنها به يك سلسله روابط مىتواند دسترسى يابد و خداست كه بر تمام علتها آگاه است .
در سورهء طلاق مىفرمايد : وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ هركس به خدا توكل كند خداوند او را كفايت مىكند ، يعنى به هيچ سببى از سببهاى ظاهرى احتياجى نيست . و سپس مىگويد : انَّ اللَّهَ بالِغُ امْرِهِ يعنى خدا فرمان خودش را به نتيجه و به واقعيت مىرساند .
ولى براى آنكه مردم خيال نكنند حساب علت و معلول و اندازهگيرى در كار عالم نيست و احياناً خداوند كارى را بدون رابطهء علت و معلول انجام مىدهد ، بلافاصله مىفرمايد : قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَىْءٍ قَدْراً « 1 » يعنى براى هر چيزى حد و اندازهاى و رابطهاى قرار داده است ولى آن رابطه را تنها خدا مىداند .
اينكه هر وقت خدا اراده كند كارى را انجام مىدهد كه هيچ يك از اسبابى كه بشر مىشناسد دخالت ندارد از اين جهت است كه اينها پوششها هستند و اسباب واقعى نيستند و خدا خودش مىداند كه سبب واقعى چيست .
خداوند هرگاه اراده كند ، اشخاصى را به رازهاى علت و معلول آشنا مىسازد و
هامش
( 1 ) . طلاق / 3 .