چگونه مىتوان اين ثابت را با آن متغير مربوط كرد . ولى بايد توجه داشته باشيد كه اين مسئله زمان و تغيير و تحول ، مسئله درست و صحيحى است اما يك ظرافتى در آن هست كه اغلب آن ظرافت را توجه ندارند . انسان به عنوان يك فرد و همچنين انسان به عنوان يك جامعه ( يعنى جامعه انسان ) حكم قافلهاى را دارد كه دائما در حركت است ، منزل به منزل طى مىكند ، ثابت و يكنواخت نيست . بنابراين اگر ما بخواهيم انگشت روى منازل بگذاريم و جامعه بشر را در يكى از منازلى كه در آن منزل براى يك مدت موقت فرود آمده متوقف كنيم اين بدون شك بر خلاف ناموس طبيعت است . ولى فرق است ميان منزل و راه . منزل تغيير مىكند ، آيا راه هم لزوما تغيير مىكند ؟ آيا مسير جامعه انسانى هم - كه همه قبول دارند كه يك مسير تكاملى است - تغيير مىكند و عوض مىشود ، يعنى راه هم در راه است ؟ يعنى بشر و جامعه بشرى هر روزى در يك جهت و در هر مرحلهاى از مراحل در يك راه و مسير و به سوى يك هدف حركت مىكند ؟ امروز از اين طرف مىرود فردا از آن طرف ؟ يا نه ، خط سير تكاملى بشر به عنوان يك راه ، يك خط ثابت است ، مثل مدار ستارگان يا مدار ذرات اتمى است . ستارگان دائما در حركتند ولى آيا مدار ستارگان هم دائما در تغيير است ؟ چون ستارگان خودشان در يك مدار « حركت » مىكنند ، مدار حركتشان هم ضرورت دارد كه تغيير كند و اگر تغيير نكند آن ستاره در يك نقطه ميخكوب مىشود ؟ نه ، لازمه حركت ستاره اين نيست كه مدار ستاره هم قطعا و ضرورتا و لزوما تغيير كند .
حال اين مسئله براى انسان مطرح است كه آيا انسانيت ، كمال انسانى و ارزشهاى انسانى واقعيتهاى متغير و متبدلى هستند ؟ يعنى واقعا همين طورى كه لوازم زندگى و مظاهر تمدن روز به روز فرق مىكند معيارهاى انسانيت هم روز به روز فرق و تغيير مىكند ؟ يك چيزى كه يك روز معيار انسانيت و قابل ستايش و تمجيد بود روز ديگر از ارزش مىافتد و ديگر انسانيت نيست ، نقطه مقابلش مىشود انسانيت ؟ مثلا ما در تاريخ هزار و چهارصد سال پيش ابوذرى داريم و معاويهاى . مىدانيم كه ابوذر در معيارهاى اخلاقى و اجتماعى خودش در يك مدار خاص حركت مىكرد . معاويه در معيارهاى فردىِ اخلاقى و اجتماعى خودش در مدار ديگرى درست بر ضد حركت ابوذر حركت مىكرد . حال واقعا آيا معيار ابوذر بودن و معاويه بودن ، آن چيزى كه ابوذر را ابوذر كرده و معاويه را معاويه ، آن چيزى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 334
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٣٤