معين مىكند ، متر اثرش اين است كه كميت يك طول را معين مىكند ، علم منطق - كه علم ميزان ناميده مىشود - اثرش اين است كه شكل استدلالها را اندازه گيرى مىكند و اگر احياناً خللى در شكل استدلال رخ داده باشد ، قواعد منطقى آن را معين مىكند .
امتحان اگر فقط به معنى به كار بردن ميزان و مقياس براى كشف مجهولى باشد ، البته دربارهء خداوند صحيح نيست .
امتحان معنى ديگرى هم دارد و آن از قوّه به فعل آوردن و تكميل است . خداوند كه به وسيلهء بلايا و شدايد امتحان مىكند ، به معنى اين است كه به وسيلهء اينها هر كسى را به كمالى كه لايق آن است مىرساند . فلسفهء شدايد و بلايا فقط سنجش وزن و درجه و كمّيت نيست ، همچنين زياد كردن وزن و بالا بردن درجه و افزايش دادن به كمّيت است . خداوند امتحان نمىكند كه وزن واقعى و حد و درجهء معنوى و اندازهء شخصيت كسى معلوم شود ؛ امتحان مىكند يعنى در معرض بلايا و شدايد قرار مىدهد كه بر وزن واقعى و درجهء معنوى و حد شخصيت آن بنده افزوده شود .
امتحان نمىكند كه بهشتىِ واقعى و جهنمىِ واقعى معلوم شود ؛ امتحان مىكند و مشكلات و شدايد به وجود مىآورد كه آن كه مىخواهد به بهشت برود ، در خلال همين شدايد ، خود را شايسته و لايق بهشت كند و آن كه لايق نيست سر جاى خود بماند .
على عليه السلام در آن نامهاى كه به والى بصره ، عثمان بن حنيف ، نوشته پس از آنكه او را نصيحت مىكند كه گرد تنعم نرود و از وظيفهء خودش غفلت نكند ، وضع زندگى ساده و دور از تجمل و تنعم خودش را ذكر مىكند كه چگونه به نان جوى قناعت كرده است و خود را از هر نوع نازپروردگى دور نگه داشته . آنگاه مىفرمايد : شايد بعضى تعجب كنند كه چطور على با اين خوراكها ، توانايى برابرى و غلبه بر شجاعان را دارد ، قاعدتاً بايد اين طرز زندگى او را ضعيف و ناتوان كرده باشد . خودش اين طور جواب مىدهد كه اينها اشتباه مىكنند ، زندگى سخت نيرو را نمىكاهد ، تنعم و نازپروردگى است كه موجب كاهش نيرو مىگردد . مىفرمايد : .
الا وَ انَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ اصْلَبُ عوداً ، وَ الرَّوائِعَ الْخَضِرَةَ ارَقُّ جُلوداً وَ
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 753
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٧٥٣