خود را تغيير دهند ، اين گونه تربيتها از بعضى جهتها خوب بود . اما اگر تغيير سريع اوضاع بشر را در نظر بگيريم بايد اقرار كنيم كه هيچ روشى بى معنىتر و غلطتر از اين نيست كه كودك را با اين فرض پرورش دهيم كه هرگز نبايد از اتاق خارج شود و هميشه بايد نوكر و كلفت دور او را بگيرند ، و اگر آن بدبخت فقط يك قدم بر روى زمين بگذارد و اگر يك پله پايين بيايد نيست خواهد شد .
و هم او مىگويد :
اگر جسم زياد در آسايش باشد ، روح فاسد مىشود . كسى كه درد و رنج را نشناسد ، نه لذت شفقت را مىشناسد و نه حلاوت ترحم را . چنين كسى قلبش از هيچ چيز متأثر نخواهد شد و بدين سبب قابل معاشرت نبوده ، مانند ديوى خواهد بود در ميان آدميان .
فلسفهء تكاليف دشوار
عبادتها و تمرينهاى مكرر كه در دين مقدس اسلام دستور رسيده ، نوعى ورزش روحى است ، نوعى ابتلاء و تحمل شدايد است . بعضى از آن عبادتها واقعاً سخت است .
جهاد يكى از آن عبادتهاست ؛ بديهى است با نازپروردگى و آسايش سازگار نيست . از پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده كه : .
مَنْ لَمْ يَغْزُ وَ لَمْ يُحَدِّثْ نَفْسَهُ بِغَزْوٍ ماتَ عَلى شُعْبَةٍ مِنَ النِّفاقِ « 1 » .
كسى كه براى دين سربازى نكرده باشد يا در قلب خود آرزوى اين كار را نداشته باشد ، با نوعى از نفاق خواهد مرد .
برخى از پردهها و كدورتهاست كه فقط جهاد و تصادمها و اصطكاكهاى
هامش
( 1 ) سنن نسائى ، ج 6 / ص 8 ، با اندكى پس و پيش .