مىكشد . يا مثلًا تمايل جنسى يك جاذبه است ، يك ميل است كه انسان را به سوى خود مىكشد . حتى خواب هم همينطور است ؛ خواب انسان را به سوى خودش مىكشاند ، انسان به سوى آن حالتى كه نامش « خواب » است كشيده مىشود . ميل به جاه و مقام ، شهوت جاه و مقام ، انسان را به سوى خودش مىكشاند و امثال اينها .
ولى اراده بيشتر جنبهء درونى دارد ، برعكسِ ميل است ، انسان را از كشش اميال آزاد مىكند يعنى اميال را دراختيار انسان قرار مىدهد . هرطور كه اراده مىكند كار مىكند نه هرطور كه ميلش بكشد . تابع تصميم و فكر بودن غير از تابع ميل بودن است ؛ نوعى تسلط بر اميال است . اگر توجه كرده باشيد علماى اخلاق ، اخلاقيون قديم ما بيشتر تكيهشان روى مسئلهء اراده بوده است ، ارادهء حاكم بر ميلهاى انسان .
مىگفتند معيار و ميزان انسانيت ، اراده است . حيوان موجودى است تابع جبر غريزه كه همان ميلها باشد ولى انسان موجودى است كه مىتواند به حكم اراده و به حكم اختيار از جبر غريزه آزاد باشد ، مىتواند اراده كند كه بر ضد ميل خودش رفتار و عمل كند . پس آن كسى انسان است كه بر خودش مسلط باشد و به هر اندازه كه انسان بر خودش مسلط نباشد ، از انسانيت بدور است . دربارهء تسلط بر نفس امّاره ، در اسلام تأكيد فراوان شده است . داستان كوچكى را در اين زمينه - كه شايد شنيده باشيد - نقل مىكنم : .
نوشتهاند پيغمبر اكرم در مدينه از محلى عبور مىكرد . گروهى از جوانان مشغول زورآزمايى بودند به اين ترتيب كه سنگ بزرگى را بلند مىكردند ( مثل اينهايى كه هالتر برمىدارند ) تا ببينند چه كسى بهتر مىتواند آن را بلند كند . اين هم مثل همهء مسابقات احتياج به داور دارد ، چون گاهى دو نفر وزنه را نزديك به يكديگر برمىدارند . وقتى پيغمبر اكرم آمد از آنجا بگذرد ، جوانان گفتند هيچ داورى بهتر از پيغمبر نيست : يا رسول اللَّه ! شما اينجا بايستيد و ميان ما داورى كنيد كه كداميك از ما بهتر وزنه را بلند مىكنيم . پيامبر صلى الله عليه و آله قبول كرد . آنها مشغول شدند . آخر كار ، پيغمبر فرمود : مىخواهيد بگويم از همهء شما قويتر و نيرومندتر كيست ؟ بله يا رسول اللَّه ! فرمود : از همه قويتر و نيرومندتر آن كسى است كه وقتى به خشم مىآيد ، خشم بر او غلبه نكند بلكه او بر خشمش غلبه كند ، و خشمْ او را در راهى كه رضاى خدا نيست نيندازد ، بر خشم خودش مسلط شود ؛ و آنگاه كه از چيزى خوشش مىآيد ، آن خوش آمدنْ او را به غير رضاى خدا نيندازد و بتواند بر رضاى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 662
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٦٢