درست است و هم نادرست ؛ يعنى به عنوان جزئى از انسانيت انسان ، درست است ولى به عنوان اينكه تمام معيار انسانيت باشد ، درست نيست . از نظر اسلام همانطور كه محبت انسانها نسبت به يكديگر تشويق و ترغيب و تقديس و به آن دعوت شده است و همانطور كه تسلط انسان بر نفس خود تقديس و به آن دعوت شده است ، حريت و آزادى هم تقديس شده است .
اسلام عجيب است ! در همهء اين موارد حرفش را گفته است . در نهج البلاغه در وصيتنامهاى كه على عليه السلام به فرزندشان امام حسن عليه السلام نوشتهاند ، آمده است : اكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِيَّةٍ خودت را ، جان خويش را از هر كار پستى برتر بدار ؛ تن به كار پست مده كه جان تو بالاتر از كارهاى پست است . فَانَّكَ لَنْ تَعْتاضَ مِمّا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً به جاى آنچه كه از جان خودت در مقابل شهوات مىپردازى ، چيزى دريافت نمىكنى . آنچه كه از شرف خودت ، از جان خويش در ازاى يك ميل و شهوت مىپردازى ، عوض ندارد . تا آنجا كه مىفرمايد : وَ لا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُرّاً « 1 » هرگز خودت را بندهء ديگرى مساز كه خدا تو را آزاد آفريده است .
نمىخواهد بگويد كه خدا تنها تو پسر من را كه امام حسن هستى ، آزاد آفريده بلكه تو به عنوان يك انسان را مىگويد ، چون مسئلهء خلقت است . اين هم - كه معيار انسانيت آزادى است - نظريهاى است ، چنان كه در مكتب اگزيستانسياليسم در مورد معيار انسانيت ، بيشتر روى مسئلهء آزادى تكيه شده است .
5 . مسئوليت و تكليف
. معيار ديگر براى انسانيت ، مسئوليت و تكليف است كه البته اين بيشتر از كانت شروع شده ، بعد هم در زمان ما روى آن خيلى تكيه كردهاند . مىگويند انسان آن كسى است كه احساس تكليف كند ، در مقابل انسانهاى ديگر احساس مسئوليت كند ( اين غير از محبت است ، اشتباه نشود ) ، احساس كند كه مسئول جامعهء خويش است و حتى مسئول خودش است ، مسئول عائلهء خودش است . مسئلهء مسئوليت در زمان ما دامنهء وسيعى پيدا كرده است ، خيلى هم روى آن تكيه مىشود ، ولى بحث است كه ريشههاى مسئوليت چيست ؟ آزادى هم همينطور است . از كجا مىشود اينها را
هامش
( 1 ) نهج البلاغه فيض الاسلام ، نامهء 31 .