ظاهراً مسئله تقصير مطرح نيست . در باب اتلاف حتى اينكه اتلاف به عمد بوده يا به سهو نيز مطرح نيست . همينقدر كه اين كار انجام شده باشد كافى است . بنابراين اگر دو نفر با اتومبيل در مسيرى عبور مىكنند و يكى از مسير خود منحرف شده و به ديگرى بزند و خسارتى بر او وارد كند ، اگر تشخيص عرف اين باشد كه اتلاف كننده اين است ، شرعاً مسؤول است و تا وقتى شرعاً مسؤول باشد بيمهاش هم اشكالى ندارد ، بيمهاى است در زمينهء مسؤوليتهاى شرعى .
مىگويند بيمه شامل خساراتى كه شخص عمداً وارد مىكند نمىشود . اين حرف درست است . شامل خساراتى مىشود كه خَطَئى باشد . اما يك شقّ سومى هم داريم .
آيا اين شقّ سوم از نظر بيمه عمدى شمرده مىشود يا خطئى ؟ و در نتيجه آيا بيمه شامل آن مىشود يا نه ؟ اين مسئله را ، هم از جنبهء حقوقى و هم از جنبهء قضايى مطرح كردهاند ؛ يعنى اين مسئله ، هم در باب غصب مطرح مىشود و هم در باب قصاص و ديات ، و آن اين است كه گاهى انسان مستقيماً منشأ اتلاف مالى يا وقوع جنايتى مىشود خواه عمدى باشد و خواه خطئى . مثلًا فردى سنگى برمىدارد و به قصد فرار دادن گربهاى پرتاب مىكند . اتفاقاً سنگ به سر كسى مىخورد و سر او مىشكند .
اينجا اگرچه عمل او خطئى و غيرعمدى بوده ولى به هر حال مستقيماً انجام داده است . در مقابل ، گاهى انسان خسارتى را غير مستقيم وارد مىكند . مثل اينكه فردى خانهاى مىسازد و سر تيرآهن را از ديوار خانهاش بيرون مىگذارد . فرد ديگرى كه مىآيد از آنجا عبور كند ، سرش به اين آهن مىخورد و مىشكند . اين در صورتى است كه ديه وارد بشود . يا فرض كنيد حمّالى بارى از بلور بر پشت دارد و سرش پايين است و بدون توجه مىآيد از آنجا بگذرد . آن آهن به بلورها مىخورد و مىشكند . در اين مورد چطور ؟
مباشرت و تسبيب
اينجاست كه مسئله دامنه دارى مطرح مىشود . مىگويند جنايت يا اتلاف مال بر دو قسم است : مباشرتاً و تسبيباً . مباشرت و تسبيب ، بابى دامنهدار در فقه دارند . كلىِ مطلب از نظر فقها هيچ محل بحث نيست و همه متفقاند بر اينكه فعل تسبيبى هم عيناً مثل فعل مباشرى است . اما مثالهاى زيادى پيدا مىشود كه محل ترديد است كه آيا اينها را بايد فعل تسبيبى شمرد يا مباشرى . اين موارد را قدرى توضيح