عقد فاسد
مىگويند در عقد فاسد هم اينطور است ؛ يعنى اگر معاملهاى كرديم كه به يك دليلى از ادلهء باب معامله ، باطل بود مورد معامله حكم غصب را دارد . مثلًا شما اتومبيلى را مىفروشيد ولى اتومبيل مقبوض به عقد فاسد است و معاملهء شما باطل .
در اينجا اتومبيل شما كه در دست آن مشترى است حكم غصب را دارد ؛ يعنى اگر اتومبيل تلف بشود ولو او مقصر نباشد ، ضامن اتومبيل است كما اينكه پول او هم اگر در دست شما باشد شما ضامن اين پول هستيد و اگر اين پول حتى بدون تقصير شما از بين برود ، باز شما مسؤول و ضامن هستيد .
يد امين
در غير مقبوض به عقد فاسد چطور ؟ در اينجا دو حالت پيش مىآيد : يك وقت يد ، يد امين است . مثلًا شما مالى را به امانت به كسى سپردهايد ، وديعه سپردهايد يا اجاره دادهايد . در اينجا آن شخص حكم امين را دارد و امين ضامن نيست مگر اينكه مقصر باشد . اگر بدون تقصير او مال تلف شود ، ضامن نيست . فرضاً شما اتومبيلى كرايه مىكنيد و عليرغم رعايت شما دزد آن را مىبرد . اينجا شما ضامن نيستيد . اما اگر در حفظ آن كوتاهى كرده باشيد ، مثلًا اتومبيل را در جايى كه نبايد بگذاريد گذاشته باشيد ، ضامن هستيد . بنابراين مستأجر در حكم امين است و هر خسارتى كه به خانه وارد شود اگر منشأ آن كوتاهى مستأجر بوده باشد ، ضامن هموست . در غير اين صورت ، مثلًا هواپيمايى از آسمان بيفتد و خانه را خراب كند ، او ديگر ضامن نيست . اساساً مىگويند : غير از يد امين هر يد ديگرى حكم غاصب را دارد .
اينها خود نوعى مسؤوليت است .
البته در ضمانت ممكن است عمل حرام نباشد ولى به هر حال شخص ضامن است . مثلًا شما به خيال اينكه مالى به فردى تعلق دارد آن را از وى مىخريد . بعد معلوم مىشود مال دزدى است . الان در دست شماست و شما غاصب نيستيد ، چرا كه به قصد پول دادن و خريدن اين كار را كردهايد . اما از طرفى امين هم نيستيد . شما اكنون ضامن اين مال هستيد و اگر تلف بشود - ولو بدون تقصير - باز شما ضامن هستيد . منتها در اين گونه موارد ، شما اگرچه ضامن هستيد و بايد خسارت بپردازيد