اصل را به صورت كلى داريم : يا ايُّهَا الَّذينَ امَنوا اوْفوا بِالْعُقودِ « 1 » . عقود را همهء مفسرين گفتهاند يعنى عهدها ، پيمانها . بهطور كلى و بهطور عام فرموده است : به تمام پيمانهايى كه مىبنديد بايد وفادار باشيد و بايد برطبق آنها عمل بكنيد ؛ يعنى شرعاً بايد عمل بكنيد ، حكم الهى است . در اوْفوا بِالْعُقود هيچ قيد نشده كه آن عهد و پيمان شما به صورت صلح يا بيع يا اجاره و يا عقد ديگر باشد . اين اصل كلى مىگويد بايد به پيمان عمل كرد . همچنين حديثى است نبوى كه در فقه از مسلّمات است و مفاد آن هم همين مفاد است . پيغمبر اكرم فرمودهاند كه : الْمُؤْمِنونَ عِنْدَ شُروطِهِمْ . شرط در اينجا يعنى قرارداد . مؤمنان پاى شرايط خودشان ايستادهاند . يعنى مؤمن هر شرطى و هر تعهدى و هر قرارى كه مىگذارد بايد روى آن بايستد ، نبايد از آن تخلف كند .
اين اصل كلى صحت هرگونه پيمان و تعهد و قراردادى را كه ميان دو نفر بسته مىشود تضمين و تأمين كرده است .
شرايط و موانع عمومى معاملات
البته براى صحت يا عدم صحت يك پيمان و قرارداد شرايط و موانعى ذكر كردهاند . آن پيمانى كه يكى از شرايط ذكر شده را ندارد يا يكى از موانع ذكر شده را دارد ، فاسد است و آن پيمانى كه آن شرايط را فاقد نيست و از آن موانع هم ندارد ولو يك امر مستحدث و جديدى باشد ، درست است . مثلًا يكى از شرايط بلوغ است .
غير بالغ اگر مميّز نباشد ، اصلًا عملش لغو است ، مثل يك بچهء پنج شش ساله كه اساساً صلاحيت عقلى بستن يك پيمان را ندارد . ولى ممكن است بچهاى بالغ نباشد اما مميز باشد ؛ يعنى واقعاً ماهيت عمل خودش را درك بكند و مثل يك انسان بالغ كار انجام دهد ، مانند يك بچهء سيزده چهارده ساله به اختلاف بچهها از نظر هوش و استعداد . [ در باب ] عمل كودك ، يك بحث در عبادات كودك است و يك بحث در معاملات او . عبادت طفل مميز غير بالغ در عين اينكه تكليف ندارد و مكلف نيست ، صحيح است . مىدانيد در نماز جماعت اين مسئله را طرح مىكنند كه نمازى كه بچه مىخواند ، آيا نماز صورى و ظاهرى و براى تأديب و تربيت است كه براى آينده آماده بشود يا نماز واقعى و صحيح است ؟ اگر گفتيم نماز بچه نماز تمرينى و صورى
هامش
( 1 ) مائده / 1 .