ايشان رفتهاند و مطمعى نيست مىگويم كه اين مرد به راستى يك فقيه ممتاز و مبرّز بود ، بر همه اين رشتهها از تفسير و حديث و رجال و درايه و فقه ساير فرق اسلامى احاطه و تسلط داشت .
تأثير جهان بينى فقيه در فتواهايش
فقيه و مجتهد كارش استنباط و استخراج احكام است ، اما اطلاع و احاطه او به موضوعات و به اصطلاح طرز جهان بينىاش در فتواهايش زياد تأثير دارد . فقيه بايد احاطه كامل به موضوعاتى كه براى آن موضوعات فتوا صادر مىكند داشته باشد .
اگر فقيهى را فرض كنيم كه هميشه در گوشه خانه و يا مدرسه بوده و او را با فقيهى مقايسه كنيم كه وارد جريانات زندگى است ، اين هر دو نفر به ادلّه شرعيه و مدارك احكام مراجعه مىكنند ، اما هركدام يك جور و يك نحو بخصوص استنباط مىكنند .
مثالى عرض مىكنم : فرض كنيد يك نفر در شهر تهران ، بزرگ شده باشد و يا در شهر ديگرى مثل تهران كه در آنجا كُر و آب جارى فراوان است ، حوضها و آب انبارها و نهرها هست ، و همين شخص فقيه باشد و بخواهد در احكام طهارت و نجاست فتوا بدهد . اين شخص با سوابق زندگى شخصى خود وقتى كه به اخبار و روايات طهارت و نجاست مراجعه كند يك طورى استنباط مىكند كه خيلى مقرون به احتياط و لزوم اجتناب از بسيارى چيزها باشد . ولى همين شخص كه يك سفر به زيارت خانه خدا مىرود و وضع طهارت و نجاست و بىآبى را در آنجا مىبيند نظرش در باب طهارت و نجاست فرق مىكند ، يعنى بعد از اين مسافرت اگر به اخبار و روايات طهارت و نجاست مراجعه كند آن اخبار و روايات براى او يك مفهوم ديگر دارد .
اگر كسى فتواهاى فقها را با يكديگر مقايسه كند و ضمناً به احوال شخصيه و طرز تفكر آنها در مسائل زندگى توجه كند مىبيند كه چگونه سوابق ذهنى يك فقيه و اطلاعات خارجى او از دنياى خارج در فتواهايش تأثير داشته به طورى كه فتواى عرب بوى عرب مىدهد و فتواى عجم بوى عجم ، فتواى دهاتى بوى دهاتى مىدهد و فتواى شهرى بوى شهرى .
اين دين ، دين خاتم است ، اختصاص به زمان معين و يا منطقه معين ندارد ،