مىشود ، خصوصاً زنان فقير ( كه جوراب و احياناً كفش ندارند ) . و اين است معنى جملهء «
إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها
» . درحقيقت مقصود اين است : مگر آنچه عادتاً و طبعاً آشكار است و اصل اول ايجاب مىكند كه آشكار باشد . » .
صاحب كشّاف آنگاه وارد فلسفهء استثناى دوم ( محارم ) مىشود . سپس وضع زنان را قبل از نزول اين آيات شرح مىدهد كه گريبانهايشان گشاد و باز بود ، گردن و سينه و اطراف سينهشان ديده مىشد و دامن روسريها را معمولًا از پشت سر برمىگرداندند و قهراً قسمتهاى گردن و بناگوش و سينه ديده مىشد .
فخررازى در تفسير كبير پس از اينكه بحثى مىكند دربارهء اينكه آيا لغت « زينت » تنها به زيباييهاى مصنوعى گفته مىشود و يا زيباييهاى طبيعى را هم شامل است و خود رأى دوم را انتخاب مىكند ، مىگويد :
« به عقيدهء كسانى مانند قفال كه مىگويند مراد زيباييهاى طبيعى است ، مقصود از زينت آشكار ، چهره و دو دست تا مچ است در زنها ، و چهره و دو دست و دو پاست در مردها . به عقيدهء قفال چون ضرورت معاشرت ايجاب مىكرده كه چهره و دو دست تا مچ باز باشد و شريعت اسلام شريعت سهل و آسان است پوشانيدن چهره و دو دست تا مچ واجب نشده است . . . و اما كسانى كه زينت را به امور مصنوعى حمل كردهاند گفتهاند مقصود از زينت ظاهره زينت چهره و دستهاست از قبيل وسمه و گلگونه و خضاب و انگشتر . و علت اين استثنا اين است كه پوشانيدن اينها براى زن دشوار است . زن ناچار است كه با دستهاى خود اشياء را بردارد و در مقام شهادت و محاكمه و ازدواج ناچار است چهرهء خويش بگشايد . » .
دربارهء اين استثنا از ائمه اطهار عليهم السلام زياد پرسش شده است و آنها جواب دادهاند .
ما چند روايت از كتب حديث نقل مىكنيم . در تفسير صافى نيز همين روايتها غالباً نقل شده است . ظاهراً در روايات شيعه در اين جهت اختلافى نيست . اينك روايتها :
1 . عَنْ زُرارَةَ عَنْ ابى عَبْدِاللَّهِ عَلَيْهِ السَّلامُ فى قَوْلِهِ تَعالى : « الّا ما ظَهَرَ مِنْها » قالَ :