اصل سوم اصل تكامل يا اصل تبدّل كميت به كيفيت است كه قبلًا هم دربارهء آن سخن گفتيم . اين اصل هم به نحو ديگر با اصول اسلامى تضاد و تباين دارد .
گفتيم كه اگر تنها اصل تغيير مطرح بود چندان مهم نبود . ما هم اصل تغيير را به نحوى قبول داريم ، به اين معنى كه هر چه ماده و پديده است متغير است ولى قوانين ثابت هستند ، جامعه متغير و متكامل است ولى قوانين حاكم بر انسان و جامعه قوانين مشخص و ثابتى هستند ، همانطور كه داروينيزم و يا هر مكتب ديگرى كه قائل به تكامل انواع است اصل تكامل را شامل خود اين قوانين نمىداند و مىگويد قوانين تكامل ، ديگر متكامل نيست و از آغاز تا پايان عالم يكى است .
اين اصل سوم يك حرفى دارد كه ماوراى همهء اين حرفهاست و آن اينكه هر تغيير كمّى به يك تغيير دفعى - و به قول اينها تغيير كيفى ( كه همان تغيير ماهوى است ) - منتهى مىشود و وقتى تغيير كيفى و ماهوى پيدا شد ديگر قوانينى كه قبلًا بر آن حاكم بود حاكم نيست ، بلكه قوانين جديدى بر آن حاكم است ، مثل آب كه قوانين مايعات بر آن حاكم است و همين كه تغييرات كمّىاش به حدى رسيد كه تبديل به بخار شد و تغيير ماهوى پيدا كرد ، ديگر قوانين مايعات بر آن حاكم نيست ، قوانين گازها بر آن حاكم است .
بعد مىگويند جامعه هم همينطور است ؛ جامعه تغييرات كمّى پيدا مىكند تا به جايى مىرسد كه تغيير كمّى تبديل به تغيير كيفى مىگردد و ماهيت جامعه عوض مىشود ، و وقتى جامعه تغيير ماهيت بدهد ديگر ممكن نيست قوانينى كه مناسب وضع قبل بود ، براى دورهء بعدى هم مفيد و نافع باشد . اين اصل بيش از اصول ديگر ديالكتيك نياز به بحث و تأمل دارد . اينجاست كه آن مسألهاى كه ما به نام « مقتضيات زمان » مىگوييم ، پيش مىآيد . افراد مىگويند مقتضيات زمان فرق مىكند و وقتى مقتضيات زمان فرق مىكند قهراً قوانين حاكم بر جامعه بايد مطابق با مقتضاى زمان باشد . مسئله وقتى به اين صورت كلى طرح شود قابل پس و پيش كردن هست ، مىشود گفت مقصود از « مقتضاى زمان » چيست ؟ يا مىتوانيم بگوييم كه اگر بنا شود قوانين مطابق مقتضاى زمان باشد ، خود زمان بايد تابع چه باشد ؟ مگر شما براى زمان عصمت قائل هستيد ؟ يعنى جامعه به هر وضعى كه بود قانون هم بايد تابع آن بشود ؟ اين بدان معنى است كه قانون خودش را تابع خواستهاى مردم كند ، در صورتى كه يكى از كارهاى قانون اين است كه به زمان افسار بزند و آن را كنترل كند . يا مىتوانيم اين
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 586
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٨٦