نزديكتر شد . و همچنين محدود و نامحدود بودن زمان نيز تأثيرى ندارد ، زيرا ما نمىخواهيم در آن طرف و در كنار و مرز و حد زمان خدا را فرض كنيم . آيا زمان يا مكان محدود است يا محدود نيست عجالتا ما بحثى نداريم .
4 . ما قبلًا گفتيم كه مسئلهء توحيد از آن جمله مسائل است كه بايد در كيفيت طرح آن دقت كامل بشود . حل صحيح آن موقوف است به طرح صحيح آن . هر چند همهء مسائل اينچنين است كه حل صحيح آنها موقوف است به طرح صحيح آنها ، ولى برخى از مسائل به طورى است كه به اشكال مختلف طرح مىشود و بعضى مسائل اينطور نيست . اكنون مىگوييم : اگر دانستيم كه چگونه بايد اين مسئله را طرح كنيم مىتوانيم بفهميم كه با چه ابزارى درصدد حل مسئلهء طرح شدهء خود برآييم و لااقل از اينكه بعضى از ابزارهاى ما قادر به حل آنها باشد چشم مىپوشيم و در فكر آن يگانه ابزارى هستيم كه كم و بيش قادر به حل آن خواهد بود ؛ احتمالا خواهيم فهميد كه آن ابزارهايى كه وسيلهء جستجوى ما در صفحهء زمان و مكان است و مسئله اين است كه بفهميم در اين صفحهء زمان و مكان چه چيزى و چه مهرهاى بر روى اين صفحه قرار گرفته كافى نيست كه با اين ابزارها بفهميم كه آيا صفحهء ديگرى غير از اين صفحهها هست يا نيست . به طور كلّى ابزارهاى بشر فرق مىكند ، با يك ابزار در جستجوى معدن است و با يكى در جستجوى آب ، با يكى پيشبينى زلزله مىكند و با يكى امواج رادار را اندازه مىگيرد . ادراكات انسان و حواس انسان هم متفاوت است ؛ با چشم مسموعات را نمىتوان ديد و بالعكس ، و با هيچيك از حواس نمىتوان صفحهء غير محسوس را كشف كرد . پس اولين اثر اين گونه طرح اين است كه اميد ما را از وسائل حسّى كه بتوانند نفيا و يا اثباتا به طور مستقيم حل كنندهء مشكل ما باشند قطع مىكند ؛ بلى به طور غير مستقيم مانعى ندارد كه امور حسّى و علوم حسّى كمك ما باشند در حل مشكل .
5 . قبلًا گفتيم كه يكى از جهات فرق اين بعد پنجم و ساير ابعاد اين است كه اين بعد ثابت است و آنها متغيّر . اكنون مىگوييم : يكى از طرق اثبات بعد پنجم همين است كه چون ساير ابعاد متغيّر است بايد بعد ثابت و حافظى در جهان باشد كه حافظ و نگهدارندهء نظام جهان باشد همان طورى كه بدن انسان كه متغيّر است وحدتش به وسيلهء روح كه بعد ثابت بدن است محفوظ است .
يكى از جهات « من عرف نفسه عرف ربّه » همين است ؛ يعنى اگر كسى در خود
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 308
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٠٨