نظريهء لاهيجى
صاحب شوارق نيز با آنكه خود طرفدار نظر ماهوى است معتقد است كه متقدمين عموما قائل به نظريهء اشباح بودهاند و نظريهء « وجود نفس ماهيت در ذهن » از ابداعات متأخرين است « 1 » .
نظريهء صدرالمتألهين
ولى صدرالمتألهين در اسفار « 2 » صريحاً مىگويد كه نظريهء اشباح يك نظريهء مستحدثى است كه در ميان متأخرين پديد آمده و نظر عموم قدما با نظريهء ماهوى منطبق است .
به عقيدهء ما نيز حق اين است كه نظر قدما نظر ماهوى بوده و نظر اشباح بعدها در اثر به وجود آمدن بنبستهايى پيدا شده ولى ترديد برخى و جزم برخى ديگر كه نظر قدما با نظر اشباح منطبق است مىرساند كه اين مسأله به طور مشخص در ميان متقدمين اسلامى از قبيل فارابى و ابن سينا مطرح نبوده تا چه رسد به آنكه به طور قطع اين نظر را به دورهء قبل از اسلام نسبت بدهيم « 3 » .
آرى آنچه مسلّم است اين است كه افلاطون و ارسطو و پيروان آنها مطابقت علم و معلوم را اجمالا تصديق داشتهاند ، در مقابل سوفسطائيان و شكاكان كه هر گونه مطابقت علم و معلوم را مورد ترديد قرار مىدادهاند . ولى اين جهت به تنهايى كافى نيست كه نظر ارسطو و افلاطون را نظر ماهوى بدانيم زيرا چنان كه بعداً خواهيم ديد طرفداران نظريهء اشباح نيز مطابقت علم و معلوم را انكار ندارند ، همان طورى كه طرفداران مادى بودن علم و ادراك كه در قرون جديد پديد آمدهاند و نظريهء اشباح را تأييد مىكنند منكر مطابقت علم و معلوم نمىباشند بلكه شديدا از آن دفاع مىكنند ؛ و
هامش
( 1 ) . شوارق ، ج 1 / ص 51 .
( 2 ) . اسفار ، ج 1 / ص 78 .
( 3 ) . بايد در ترجمههاى اوليه به عربى مطالعه شود و يا متون اوليهء يونانى به دست آيد .