كه خاطرهء شيرينى از اين مبحث در دوران تحصيل فلسفه در قم با هم بحث و استادم داشتم تعجب كردم كه چگونه اين مرد متوجه نشده است كه آنچه صدرا در « الهيّات » در اين زمينه گفته است با آنچه شيخ و ديگران گفتهاند از زمين تا آسمان متفاوت است و شايد توجه آن مرحوم به بيان صدرا در جلد اول بوده و متوجه بيان وى در جلد سوم نبوده است ، در صورتى كه صدرا تصريح مىكند كه ما احياناً در بدايات طبق مسلك قوم سخن مىگوييم ولى در نهايات عقيدهء خاص خود را اظهار مىكنيم « 1 » .
از جمله مسائلى كه در اين رديف بايد شمرد ، مسائلى است كه فلاسفهء اسلامى از لحاظ تكثير اقسام و مشخص كردن آنها آن مسأله را از ابهام خارج كردهاند ، مانند بيان اقسام تقدم ، اقسام حدوث ، انواع ضرورتها و امكانها ، اقسام وحدت و كثرت .
امّا قسم چهارم يعنى مسائلى كه براى اولين بار در جهان اسلامى طرح و عنوان شده است . اين مسائل ، هم زياد است و هم داراى ارزش و اهميت بيشترى است . از اين مسائل است مسائل عمدهء وجود يعنى اصالت وجود ، وحدت وجود ، وجود ذهنى ، احكام سلبيهء وجود ؛ همچنين مسألهء جعل ، مناط احتياج شئ به علت ، قاعدهء بسيط الحقيقه ، حركت جوهريه ، تجرد نفس حيوان و تجرد نفس انسان در مرتبهء خيال ، اعتبارات ماهيت ، احكام عدم خصوصاً امتناع اعادهء معدوم ، معقولات ثانيه ، قاعدهء امكان اشرف ، علم بسيط تفصيلى بارى ، امكان استعدادى ، بعد بودن زمان ، فاعليت بالتسخير ، جسمانية الحدوث بودن نفس ، معاد جسمانى ، وحدت نفس و بدن ، نحوهء تركيب ماده و صورت كه آيا انضمامى است يا اتحادى ، تحليل حقيقت ارتباط معلول با علت ، وحدت در كثرت نفس و قواى نفس .
اما در منطق ، اين مسائل را بايد نام برد : انقسام علم به تصور و تصديق ، كه ظاهراً ابتكار آن از فارابى است ، اعتبارات قضايا و تقسيم قضيه به خارجيه و حقيقيه و ذهنيه كه زمينهاش از بوعلى است و به دست متأخّرين شكل گرفته است ، تكثير موجّهات كه در اثر غور و كنجكاوى در قضيهء مطلقهء ارسطو و ابهامى كه در آن بوده و ايراداتى كه متوجه آن بوده است پيدا شده ، مثلًا قضيهء عرفيهء عامه كه يكى از شقوق قضيهء مبهم ارسطويى است اولين بار به نقل خواجه نصير الدين طوسى وسيلهء فخر الدين رازى عنوان شده است هر چند زمينهء آن به وسيلهء ابن سينا به وجود آمده است .
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 1 ، چاپ قديم ، ص 20 .