مسأله را عوض كند .
2 . مسائلى كه فلاسفهء اسلامى آنها را تكميل كردهاند ، اما تكميلى كه كردهاند به اين صورت بوده كه پايههاى آنها را محكمتر و آنها را مستدلتر كردهاند به اينكه شكل برهان را عوض كردهاند يا براهين ديگرى اضافه كردهاند .
تكثير براهين اگر فى المثل در هندسه صورت بگيرد ارزش چندانى ندارد ، تفنن فكرى محسوب مىشود ، مثل كارى كه گفته مىشود خواجه در شرح تحرير اقليدس كرده است ، زيرا سادگى و بساطت رياضيات به قدرى است كه مىتوان با يك برهان ساده اذهان را قانع كرد ، اما در فلسفه تكثير برهان از راههاى مختلف ارزش زيادى دارد .
3 . مسائلى كه در فلسفهء قديم يونانى مبهم و تاريك بود و در فلسفهء اسلامى روشن و مشخص شده و با آنكه از لحاظ نام و عنوان تغيير نكرده تفاوت بسيارى ميان صورت قديم يونانى و جديد اسلامى مشاهده مىشود .
4 . مسائلى كه حتّى عنوانش تازه و جديد است و موضوع بىسابقهاى است كه فقط در جهان اسلامى طرح و عنوان شده است .
از قسم اول يعنى مسائلى كه به همان شكل و صورت اوليه باقى ماند ، اكثر مسائل منطق و مبحث مقولات دهگانهء ارسطويى و علل اربعهء ارسطويى و تقسيمات علوم ارسطويى و تقسيمات قواى نفس را مىتوان نام برد . البته نه اين است كه در اينها هيچ گونه تصرف و تحقيقى به عمل نيامده است ، بلكه منظور اين است كه در فلسفهء اسلامى تغيير شكل نداده است ، و الا مىدانيم كه بسيارى از علماى اسلامى منكر ده مقولهء ارسطويى هستند . صاحب البصائر النصيرية بيش از چهار مقوله قائل نيست . شيخ اشراق مقولات را پنج تا مىداند ؛ به چهار مقولهء ابن سهلان قائل است ، بعلاوه حركت را مقولهء جداگانه مىشمارد . بوعلى و صدر المتألّهين در تفاوت جسم طبيعى و جسم تعليمى بيانى دارند كه طبق آن بيان مقولهء « كم » را از رديف مقولات عرضيه بايد خارج كرد . نظرات تازه و براهين ابتكارى زيادى خصوصاً در زمينهء تباين مقولات از طرف فلاسفهء اسلامى ذكر شده . با همهء اينها مقولات دهگانهء ارسطويى هنوز شكل و قيافهء خود را در فلسفهء اسلامى حفظ كرده است .
در موضوع علل اربعهء ارسطويى نيز مطلب از همين قرار است . بوعلى و صدرا بيان خاصى در عدم دخالت مادهء شئ در ماهيت شئ دارند كه ديگر نمىتوان قانون
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 226
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٢٦