باشد ، زيرا همچنانكه در منطق ثابت است هر مفهوم مركب الزاما بايد از دو مفهوم ديگر كه يكى اعم از او و ديگرى مساوى با اوست تركيب شود ، اگر نه ، تركيب مفهوم معنى ندارد ؛ هر يك از آن اجزاء نيز يا بسيطند و يا مركّب و اگر مركّب باشند بايد از دو مفهوم ديگر به همين ترتيب تركيب شده باشند ، و بالاخره بايد منتهى شود به بسائطى كه از چيزى مركب نيستند . مفهوم وجود نظر به اينكه اعمّ المفاهيم است نمىتواند مركّب باشد ، پس بسيط است و غير منقسم . مفهوم « وحدت » نيز عين عدم الانقسام است ، اگر منقسم شود كثرت است نه وحدت . مفهوم « اضافه » نيز به دليل اينكه جنس الاجناس يكى از مقولات است و همهء جنسالاجناسها بسيطند ، بسيط است .
پس وجود و وحدت و اضافه در عين اينكه بسيطند عارض جسم مىگردند . عليهذا چه مانعى دارد كه صور معقوله نيز در عين اينكه بسيطند عارض جسم باشند ؟ آرى ، چيزى كه هست ، اينها را از لوازم متأخر از جسم بايد شمرد نه از عوارضى كه حلول مىكنند در جسم ، و بنابراين اشكالى كه از راه حلول صور معقوله بيان شده وارد نمىگردد .
بوعلى در پاسخ ، به مواد نقض ( يعنى وجود ، وحدت ) اشاره نمىكند ، همين قدر مىگويد : فرقى نمىكند كه صور معقوله را از لوازم جسم بدانيم يا از عوارض حادثه جسم . صور معقوله به هر حال نيازمند به موضوعى هستند كه قائم به آن باشند خواه لازم لا ينفك آن موضوع باشد و خواه نه ، به هر حال جسم نمىتواند موضوع صور معقوله باشد . بعلاوه اگر صور معقوله از لوازم اجسام ما ( ابدان ما ) باشند بايد نيازى به كسب معقولات نداشته باشيم و همه آنچه مىتوانيم بدانيم و تعقل كنيم از اول بدانيم و تعقل كنيم و اين بر خلاف ضرورت است .
جواب مادهء نقض كه بوعلى متعرض آن نشده است اين است كه سخن در بساطت و عدم بساطت مفهوم نيست ، سخن در بساطت واقعيت است . وجود و وحدت از مفاهيمى هستند كه شامل مجردات و ماديات مىگردند ، در مجردات مجردند و در ماديات مادى ، در يك جا انقسام پذيرند و در جايى ديگر انقسام ناپذير . اضافه نيز بر دو قسم است : اگر منشأ اضافه جسميت جسم باشد ، مانند فوقيت يا محاذات ، به تبع جسم منقسم مىشود ؛ ولى اگر منشأ اضافه چيز ديگر باشد حكم آن چيز را پيدا مىكند ، مثلًا ابوّت اضافهاى است كه از منشأيّت نطفهء يك حيوان براى حيوان ديگر انتزاع مىشود و چون اين منشأيت تقسيم پذير نيست اضافه نيز تقسيم ناپذير است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 146
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٤٦