مىخواهد به صورت يك مصنوع انسانى پياده شود ؛ و اين انسان است كه براى خود هدفى دارد و براى اينكه مىخواهد به هدف خود برسد عوامل طبيعت را ، يعنى موجودات ديگر را ، به عنوان يك سلسله آلات و ابزارها استخدام مىكند به طورى كه با هدف او ارتباط داشته باشد يعنى به درد هدف او بخورد ؛ يعنى از يك نوع رابطهء مصنوعى بهره مىبرد ، و حتى تعبير كرديم كه از نوعى علل اتفاقى استفاده مىكند نه از نوعى علل طبيعى ؛ از نوعى علل اتفاقى استفاده مىكند نه از نوعى علل ذاتى ؛ و حتى گفتيم كه انسان به عنوان يك فاعل ، با هدف خودش به عنوان يك غايت ، در تأثير متقابل است ؛ يعنى آن غايت است كه انسان را مىسازد ، چون غايت ، فاعل بالقوه را فاعل بالفعل مىكند و اين فاعل است كه غايت را وجود عينى مىدهد .
علةُ فاعلٍ بماهيّتها * معلولةٌ له بِإنّيّتها
و بعد هم گفتيم كه نوعى فعل و انفعال ميان فاعل و فعل خودش هست . هم فاعل فعل را مىسازد ، چون اصل فعلِ او بودن يعنى ساخته شدن به وسيلهء او ، و هم فعل انسان را مىسازد ، چون فعل او وسيلهاى است كه انسان را به غايت مىرساند و وسيلهء تكامل خود انسان است و وسيلهاى است كه انسان را به هدف خودش مىرساند .
و ديديم كه خواه شباهتى ميان عالم طبيعت و صنع انسان باشد خواه نباشد ، اين معنى اصلًا صحيح نيست ؛ يعنى اگر كمال مشابهت هم باشد ما به حكم اصولى كه حكمت الهى به ما مىدهد بايد بگوييم كه ايندو يك سنخ نمىتواند باشد . اصول حكمت الهى به ما چه مىگويد ؟ مىگويد حكمت الهى به معنى غايت داشتن خود اشياء و رساندن اشياء به غايات ذاتى و طبيعى خودشان است . اين اشياء هستند كه غايت دارند و با نوعى آگاهى و توجه به سوى غايات خودشان حركت مىكنند و به طور فاعليت تسخيرى ، نه فاعليت مكانيكى و اتفاقى ، اجزاء ديگر طبيعت را استخدام مىكنند براى اينكه به غايت خودشان برسند .
آن وقت نقش ماوراء طبيعت در اينجا چه مىشود ؟ چون آن چيزى كه غايت دارد فعل اوست نه خود او ، نقش او اين است كه اولًا اشياء را به غايتشان مىرساند :
إذ مقتضى الحكمة والعناية * إيصالُ كل ممكن لغاية
ثانياً ، اگر آن ماوراء نبود اين اشياء غايت نداشتند . غايت داشتن كه همان جستجو از نقص به كمال است ، از باب اين است كه هر موجودى در درجهء اول به علت ايجابى خودش تشبه مىكند و هر معلولى مىخواهد خودش را به مرتبهء كمال علت خودش