به بيان ما ، اين همان مسألهاى است كه هميشه در قرآن و غير قرآن تكرار مىشود : « بَديعُ السَّمواتِ وَ الْارْضِ » « 1 » و در نهجالبلاغه آمده است :
« خَلَقَ مِنْ غَيْرِ مِثالٍ »
« 2 » خلقت الهى بر مثال يك شئ ديگر نيست ، منطبق بر يك امر ديگر نيست . هر چيز ديگرى منطبق بر فعل اوست . حكمتِ كار انسان به اين است كه بر واقعيت كه همان فعل خداوند است منطبق شود . ولى براى فعل خداوند يك واقعيتى ماوراى آن وجود ندارد كه بگوييم خداوند اول آن را دريافت كرد و دريافت خداوند مطابق با آن واقعيتِ مقدم بر فعل خودش باشد و فعلش مطابق با آن دريافتِ كامل باشد ، بلكه نفس فعل او مناط همهء حكمتهاست .
بعد علامه مثالى ذكر مىكنند كه آن مسألهء صدق و كذب است : سخن ما يا صادق است و يا كاذب ؛ يعنى اگر مطابق با واقع عينى باشد صادق است ، و اگر مخالف باشد كاذب است . ولى آيا واقعيت خارجى را مىشود گفت كه صادق است يا كاذب ؟
واقعيت خارجى آن چيزى است كه مناط صدق و كذب است . هر چيزى بخواهد صادق باشد به معيار او صادق است ، و هر چيزى بخواهد كاذب باشد به معيار او كاذب است ؛ اگر مطابق با او باشد صادق است و اگر مخالف با او باشد كاذب است .
بنابراين چنين بايد گفت كه فعلُه نفسُ الحكمة ، يعنى الحكمةُ يُنتزع من ذاتِ فعلِه .
حكمت براى فعل ديگران از آنجا انتزاع مىشود كه منطبق با نظام عالم باشد . آن وقت مىتوانيم يك طبيب را حاذق و حكيم بدانيم كه معالجاتش منطبق بر نظام عينى و واقعى باشد ، بدن را آنچنانكه هست بشناسد ، بيماريها را آنچنانكه هست بشناسد ، داروها و خصلت داروها را آنچنانكه هست بشناسد . بعد از اينكه همهء اين دريافتها صحيح بود و عملش منطبق بر همين دريافتها شد ، فعل او حكيمانه مىشود .
پس مىتوانيم بگوييم « لايُسْئَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلونَ » يعنى سؤال از فعل حق معنى ندارد ، چون فعل او مناط حكمت است ، در حالى كه سؤال از حكمت در فعل ديگران اين است كه آيا فعل آنها منطبق بر نظام عينى و نظام خلقت هست يا نيست ؟ در واقع سؤال از حكمت و سؤال از « لِمَ » ، سؤال از انطباق است . ولى در جايى كه
هامش
( 1 ) . بقره / 117 .
( 2 ) . در خطبهء 186 نهجالبلاغه صبحى صالح آمده است : « خَلَقَالْخَلائِقَ عَلى غَيْرِ مِثالٍ » . در دعاى عرفهء امام سجاد عليه السلام در صحيفهء سجاديه نيز آمده است : « الَّذى أَنْشَأْتَ الْاشْياءَ مِنْ غَيْرِ سِنْخٍ وَ صَوَّرْتَ ما صَوَّرْتَ مِنْ غَيْرِ مِثالٍ . » ]